Fjuri indigeni Maltin 3 – Il-Kappara

July 21, 2014

 

NewsBook

It-Tnejn, 21 ta’ Lulju, 2014

Il-Kappara

Alfred E. Baldacchino

Il-kappara hija pjanta indiġena komuni li tikber fil-gżejjer Maltin. Hija arbuxell jew sġajra żgħira u għandha numru ta’ friegħi ħerġin minn xulxin, bil-weraq li jikbru fuq kull naħa tal-magħseb. Il-weraq ikunu ħodor, ħoxnin, ileqqu, tondi għal żengulin.

kappara2

Il-Kappara fl-aqwa tagħha, imlibbsa bil-fjuri.

Il-fjuri jikbru minn buttun li jkollu erba’ qasmiet. Kull fjura għandha erba’ petali bojod b’riħa tfuh li tiġbdek, li jkunu bejn 5 sa 7 ċm. Dawn iħaddnu numru ta’ ħjut vjola li jwieżnu l-għabra tad-dakra. F’nofshom hemm stigma waħda, dik il-parti femminili twaħħal li tilqa’ l-għabra tad-dakra. Wieħed jista’ jara dawn il-fjuri tal-kappar minn April sa Settembru.

kappara-bil-fjuri

Il-fjura tal-kappara bil-ħjut vjola li fit-truf tagħhom iwieżnu l-għabra tad-dakra. F’nofshom hemm l-istigma

Il-kappar hija pjanti li tikber qalb il-ġebel u l-blat u f’taħlit ta’ ħamrija. Tikber fuq blat għeri, fix-xquq u anki f’għaram ramel, u fi żrieżaq kalkarji kif ukoll f’ambjenti niexfa qrib ix-xtut. Tikber ukoll fil-qigħan tal-widien, tixxabbat mal-irdumijiet, u anki fil-fili ta’ bini antik. Saħansitra rebħet anki s-swar li ħarsa lejnhom biss hija biżżzejjed biex tnaffar lil dawk li jkunu jrid jattakkawhom.

Il-kappara tgħix aktar minn sena waħda, tikber minn sena għall-oħra. Fix-xitwa titlef ħafna mill-weraq tagħha, għax hija ħorfija.

Il-kappara tiflaħ għal­l-melħ u għalhekk tikber ukoll viċin il-baħar. Minbarra fil­gżejjer Maltin il-kappara tinstab tikber madwar il-Mediterran.

Tant għandha valur ekonomiku l-kappara, li f’pajjiżi oħra għall-ħabta tal-aħħar tat-tmeninijiet, kienet ikkultivata f’wesgħat kbar, l-aktar f’pajjiżi fejn hemm ambjent aħrax. Dan minħabba li din il-pjanta tiflah ambjent Mediterranju, u f’wesgħat niexfa bħad-desert, fejn anki tgħin biex dan l-ambjent fraġli ma jinqeridx. Hija tiflaħ għal temperaturi li jilħqu madwar 40°C u anki riħ qawwi.

Hija mfassal b’mod li tista’ tnaqqas l-impatt ta’ levelli għolja ta’ radjazzjoni, temperaturi għoljin u nuqqas ta’ ilma fil-ħamrija matul iż-żmien meta tkun qed tikber.

frott-biż-żerriegħa

Il-frotta tal-kappara li ġo fiha jkun hemm iż-żerriegħa

Il-kappara tista’ titnissel miż-żerriegħa li tinġabar mill-frotta misjura. Dawn jinżergħu f’taħlita ta’ ħamrija li ma tkunx iżżomm imma li ssaffi l-ilma. Imma l­kappara tista’ wkoll titnissel bil-biċċa li jinqatgħu minn 15 sa 50 ċm twal u li jkollhom diametru ta’ bejn 1.0 sa 2.5 cm. Biċċiet meħuda minn qrib il-qalba tal-pjanta huma aħjar biex jirnexxu  minn dawk mehuda mit-truf tal-pjanta.

buttun-u-fjur-tal-kappar3

Il-buttun magħmul minn erba’ partijiet li jinġabru qabel ma jinfetħu fi fjura, biex jitpoġġew fil-ħall u l-melħ biex jintużaw mal-ikel.

Il-kappar jintuża fl-ikel Mediterranju. Il-blanzuni jew buttuni  jkunu ħodor kulur iż-żebbuġa u daqs ta’ qamħirrum jew piżella. Wara li dawn jinġabru jitpopġġew fil-ħall bil-melħ u jintużaw mal-ikel. Il-weraq mill-banda l-oħra jintużaw fl-insalata u mal-platti tal-ħut, għalkemm dawn l-aktar li nsibuhom huwa fil-Greċja u f’Ċipru. Iżda dawn il-weraq jiġu wkoll mgħollija u preservati f’vażetti bħall-blanzuni tal-kappar, bil-ħall u l-melħ. Anki l-weraq niexef tal­kappar jintuża minflok it-tames biex isir ġobon ta’ kwalità.

Bħala ħwawar il-kappar jgħati riħa u togħma taħraq lill-ikel li jinħass qisu aċtu qawwi. Dan jgħati riħa u tgħoma mielħa lill-ikel bħal ngħidu aħna l-ħut, il-laħam, l-insalata, iz-zalza, l-għaġin, u anki l-pizza.

Il-kappar kien jintuża bħala ġbara: qabda mill-pjanta, ta’ spiss imsaħħna, mifruxa fuq biċċa drapp u mqiegħda fuq il-ġilda biex ittaffi l-uġigħ, partijiet iffjammati tal-ġisem, l-aktar dawk tal-ġogi tas-saqajn u tal-idejn. Il-wereaq ukoll jiġu midrusa u mpoġġija fuq partijiet iffjammati, minħabba l-gotta. Taħlita, jew dekott, magħmul mill-weraq jew l-għeruq mgħollija ta’ spiss ukoll jintuża kontra l-ħmura tal-ġilda.

kappara

Il-kappar li jista’ jsebbaħ ħafna mit-toroq u dwarar fit-toroq tagħna minflok il-pjanti invażivi li qed jagħmlu ħafna ħsara ekoloġika.

Dawn il-karatteristiċi tal-kappara jagħmluha pjanta maħluqa għat-tisbih tal-art, anki minhabba li tgħin biex il-ħamrija ma tinġarx bl-irjiħat u x-xita. Imma sfortuntament mhux hawn Malta. In-nuqqas ta’ apprezzament tal-wirt naturali Malti, kif ukoll ir-rgħiba għall-flus huma għamad oħxon li ma jħallux wisgħa għall-apprezzament u l-ħarsien tal-pjanti indiġeni Maltin. Kif wieħed jista’ jara ħafna mill-‘landscapers professjonali’ li huma mħallsa minn flus pubbliċi aktar jgħażlu biex iġibu pjanti eżotiċi u invażivi biex jitħawla mat­toroq tagħna, u jużaw pjanti bħat-turf li jixorbu volumi ta’ ilma mill-ftit li għandna.

Din il-ġimgħa għaddejt mill-parti tat-triq il-ġdida f’Diċembru 13 u biswit il­momument tar-repubblika rajt li tħawlu l-peniżetum, jew il-pjuma, minkejja li din hija invażiva u qed tinfirex u timla l-ambjent naturali Malti bħall-widien u x-xagħri u kullimkien. Mhux hekk biss imma l-Ministru responsabbli minn dawn il-landscapers tiegħu, mhux talli ma jwaqqafhomx imma jħallashom bla mistħija jew rimors. Kull darba li ngħaddi minn ħdejn il-momument tar­repubblika f’Diċembru 13 u nara dawn il-pjanti invażivi minflok pjanti Maltin, bħal ngħidu aħna kappar, ngħid kemm hu oħxon l-għamad tal-esperti mqabbda mill-gvern u tal-politikanti li jħallsuhom.

Isem Malti: Kappara
Isem Ingliż: Caper
Isem Xjentifiku: Capparis spinosa

aebaldacchino@gmail.com

Ara wkoll:

Fjuri indigeni Maltin 2 – Kromb il-Baħar http://wp.me/pL6Mk-Jw

Fjuri indigeni Maltin 1 – Il-Ħannewija http://wp.me/pL6Mk-ua

Discovering wild flowers at Dingli http://wp.me/pL6Mk-uB

aebaldacchino@gmail.com

Advertisements

Is-siġra nazzjonali u l­-politikanti Maltin

May 12, 2014

NewsBook

Is-siġra nazzjonali u l­-politikanti Maltin

Alfred E. Baldacchino

Is­-siġra tal­-Għargħar darba kienet komuni ħafna fil-gżejjer Maltin. Kienet tiksi wesgħat kbar f’Birkirkara u l-inħawi ta’ madwarha. Illum hija meqjusa bħala siġra rari ħafna u tikber fis-selvaġġ f’xi ħames postijiet biss.

Minħabba l­-kuxjenza pubblika dejjem tikber, illum insibuha tikber f’numru ta’ postijiet. Ma għandiex dubju li dawn tnisslu minn żerriegħa miġbura mis-siġar Maltin. Mhix sigra diffiċli biex titnissel u wieħed jieħu gost jinnota li minn meta din is-sigra ġiet magħżula bħala s-siġra nazzjonali ta’ Malta, qed tintuża aktar u titħawwel aktar biex issebbah ’il pajjiżna.

Illum wieħed jista’ jara li din is­-siġra qed tiġi wkoll imħawwla fit­-toroq u dan huwa pass ’l quddiem. IMMA wieħed ma jistax ma jgħidx li l­-aspett kummerċjali qed jgħeleb dak soċjali u dak ekoloġiku, meta siġar bħal dawk li tħawlu fit­-triq Diċembru 13, ħdejn il­-momunemt tar­-repubblika, ma ġewx imnissla minn siġar Maltin imma ġew importati. Dan juri li:

1. Il-­fragmentazzjoni li hawn fir­-responsabbiltajiet tal­-ambjent qed iwasslu biex jagħmlu ħafna ħsara u wasalt biex naħseb li din il-fragmentazzjoni mhix b’kumbinazzjoni. Dawn is­-siġar importati sejrin inniġġsu l­-għaġna ġenetika tal-popolazzjoni tas­-siġra nazzjonali Maltija li ilha eluf ta’ snin mingħajr ebda kuntatt ma’ siġar oħra bħala barra minn pajjiżna.

2. Dawn setgħu wkoll ġabu magħhom mard u speċi oħra li jistgħu jagħmlu ħsara kemm lis­-siġar tal­-għargħar infushom kif ukoll lill-biodivertsità Maltija bħal ma għamel u qed jagħmel il­-Bumunqar Aħmar tal­-Palm.

3. Dan juri wkoll li l­-Ministru tat­-Trasport u l­-Infrastrutta li huwa responsabbli għat­-tħawwil ta’ siġar u pjanti fit­-toroq, huwa fqir wisq fit-tagħrif xjentifku u professjonali meħtieġ biex l­-attivitajiet li japprova ma jkunux ta’ ħsara soċjali u ambjentali.

4. Juri wkoll li anki l­-kuntrattur li qed juża l­-Ministru lanqas għandu idea ta’ din ir­-responsabbiltà ekoloġika u soċjali, minkejja l­-kritika kontinwa li għaddejja mill­-pubbliku. U hawnhekk wieħed ma jistax jingħata tort meta jingħad li l­-viżjoni approvata mill­-Ministru responsabbli hija nieqsa u fqira minn kull viżjoni soċjali u ekoloġika.

5. Il­-Mepa li hija mħallsa mill­-poplu biex tħares l­-ambjent tagħna lkoll mhux biss ħaslet idejha imma ilha li xxotathom ukoll u tħossha aktar komda tindihes man­-naħa li tagħmel ħsara ambjentali milli ma’ dawk li jitkellmu fl­-interess nazzjonali. Forsi għax qegħdha taħt ir­-resonponsabbiltà tal­-Prim Ministru?

Jista’ jgħati l­-każ li l­-Ministru responsabbli ma fetħulux għajnejh u ma jafx bil-ħsara li qed issir b’dan il­-miżimmaniġġar tal­-biodiversità. Dan faċilment jista’ jikkoordina mal­-Ministru tal­-Ambjent, li jista’ jgħidlu u jinformah b’mod xjentifiku u professjonali fuq kif dan ix­-xoghol għandu jsir. Barra minhekk il­Ministru tal­-Ambjent jista’ wkoll joffrilu siġar tal-Għargħar imkabbrin f’mixtliet hawn Malta. Imma forsi jekk jagħmel dan iħoss l­-oppożizzjoni qawwija minn dawk li jgħidulu li dan sejjer inaqqsilhom il­-qliegħ mill-importazzjoni ta’ dawn is­-sigar. Dan minkejja li dan il­-qliegħ qed iħallas għalih il­-poplu u l­-ambejnt Malti. Forsi wkoll illum dan mhux importanti għat-tmexxija politika?

 

ritratti-tal-għargħar

1. ls-siġra ta l-għargħar fis-selvaġġ. 2 . Dehra tas-siġra mil­l-viċin. 3. il-weraq tas-siġra tal-għargħar. 4. il-weraq speċjalizzati nisa. 5. il-weraq speċjalizzati rġiel. 6. il-weraq bil-frott. 7. Dehra tal-fjuri tal-għargħar. 8. iż­-żerriegħa tal­-għargħar. 9. iz-zokk tas-siġra. Ritratti. Martin Psaila (1 & 8) Alfred E Baldacchino (2-7, 9)

 

Fis-16 ta’ Jannar tal-1992 l­-għargħar ġiet id-dikjarata s-siġra nazzjonali. Fl-1993 din is­-siġra ġiet imħarsa bil-liġi permezz tal-Avviż Legali 49 tal-1993. Hija wkoll imniżżla fil-lista tal-Kunsill tal-Ewropa ta’ pjanti rari, mhedda u endemici tal-Ewropa. Tidher fil-lista ta’ pjanti mhedda ppublikata fl-1998 mill-Għaqda Internazzjonali tal-Ħarsien tan­-Natura. Hija wkoll meqjusa bħala siġra mhedda u b’firxa żgħira fil-gżejjer Maltin. Tgħid illum f’Malta dan ma għadux jagħmel sens politikament fejn jidħlu l­-interessi kummerċjali?

Qrib il­-31 ta’ Marzu 2014, jum ir­-repubblika, bil­-approvazzjoni tal-Minsiteru tat­-Trasnport u Infrastruttura, il­-popolazzjoni tas­-siġra tal-għargħar Maltin ġew mhedda bl­-importazzjoni ta’ siġar bħalhom li sejrin iniġġsu l­-għaġna ġenetika ta’ dawk Maltin. U l­-MEPA bħal dejjem ma titniffesx quddiem ħsara ambjentali u soċjali.

L-għargħar hija siġra li tista’ ssebbaħ pajjiżna, kemm bi msaġar li hija tista’ tinseġ, kif ukoll bil­-preżenza tagħha fl-irħula u fl-ibliet tagħna. Saħansitra t-tfal fl­-iskejjel ikabbru din is-­siġra bla wisq diffikultà. Imma milli jidher, minn jingħata 8 miljun euro fis­-sena minn flus il­-poplu mhux kapaċi jnissel minn dawn is­-siġar hawn Malta u juża siġar miġjubin minn barra minkejja l­-perilku ambjentali u l­-ħsara soċjali.

Il­-fragmentazzjoni u l­-politika liberali f’hekk twassal. Il­-politikanti mingħajr pariri xjentifiċi u professjonali malajr jaqgħu vittma f’idejn minn ma għandu l-ebda interess ambjentli. Aktar u aktar meta l­-operatur jagħmilha ta’ regolatur ukoll. U dawn jippermettu lil dawk il-ftit biex jistgħanaw u l-poplu u l­-ambjent iħallsu. Ħadd ma jisma’ minkejja l­-wegħdiet. Tgħid inkun ottimist iż-żejjed jekk forsi naħseb li l-Prim Ministru jista’ jwaqqaf din il­-ħsara ambjentali?

aebaldacchino@gmail.com
alfredbaldacchino.wordpress.com