Susa perikoluża għatba ‘l bogħod minn Malta

February 9, 2017

Alfred E. Baldacchino

Il-Ġimgħa, 9 ta’ Frar, 2017

Ħabib tiegħi poġġa l-ħolqa fuq il-facebook ta’ artiklu li deher fuq in-Newsbook dwar susa perikoluża, għatba ‘l bogħod minn Malta, li qed teqred is-siġar tal-ħarrub,

Skont Newsbook, id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti qal fi stqarrija li s-susa bl-isem xjentifiku ta’ Xylosandrus compactus ġiet innutata f’Ragusa Sqallija fir-rebbiegħa tas-sena l-oħra, fejn qerdet ħafna friegħi mis-siġra tal-ħarruba.

Filwaqt li l-awtoritajiet Taljani nedew miżuri sabiex dan l-insett jiġi kkontrollat, dan infirex matul is-sajf u l-ħarifa.

Id-Direttorat bħalissa jinsab għaddej b’kollaborazzjoni mal-Università sabiex jiġbor aktar dettalji u jkun armat jekk din il-ħanfusa titfaċċa Malta. Sa issa għadhom ma ġewx rappurtati każi ta’ dan l-insett f’Malta.

Il-kobor ta’ dan l-insett ivarja bejn il-1.4mm u l-1.9mm, u għandu forma kemxejn tonda u ċilindrika, u huwa ta’ lewn kannelli jew sewdieni.

Il-vittmi ta’ dan l-insett bosta drabi huma siġar u arbuxelli li jkunu diġa ddgħajfu minn qabel, iżda ġew rappurtati każi ta’ siġar friski li nqerdu mis-susa.

Id-Direttorat irrimarka li din hija waħda mill-ftit susi li jinfestaw u jeqirdu pjanti b’saħħithom, u tappartjeni għal familja ta’ susa li hi differenti mill-familji l-oħra minħabba l-mod kif tħaffer fiz-zokk.

———-0———-

Christian Borg fuq il-facebook kiteb hekk:

“Id-Direttorat bħalissa jinsab għaddej b’kollaborazzjoni mal-Università sabiex jiġbor aktar dettalji u jkun armat jekk din il-ħanfusa titfaċċa Malta. Sa issa għadhom ma ġewx rappurtati każi ta’ dan l-insett f’Malta.”

Tajjeb li jsiru studji, imma f’dak l-istadju ma jidrilniex li jkun daqxejn tard wisq?? Espert zgur li minix, imma cert li jistghu jittiehdu iktar mizuri biex nevitaw milli jidhol dan l-insett.

X’tahseb Alfred E. Baldacchino?!

———-0———-

Nirringrazzja lil Christian Borg li ġibidli l-attenzjoni u staqsini x’naħseb.

Xi tridni naħseb Christian? In-nies ta’ dan il-pajjiż jidhru determinati li jagħmluh deżert mingħajr ebda siġra. Naraw l-importazzjoni ta’ speċi invażivi bl-addoċċ u mingħajr kontrol, xi kultant ukoll imħallsa minn flus pubbliċi; nfiq ta’ €57 miljun minn flus pubbliċi u tal-EU wkoll biex l-ilma tax-xita narmuh il-baħar, waqt li dak tal-pjan jitella’ kif ġie ġie, bla kontrol ta’ xejn. Meta ħadd ma għandu l-ebda ħjiel, jew xi xewqa li jkun jaf bid-diżastru li qed inġubu fuqna, anzi nonfqu l-flus biex inġubuh b’idejna, x’tistenna?

Mill-esperjenza li għandi ta’ dan il-pajjiż, issa nistennew u nitolbu biex din is-susa ma ssibx ruħha hawn Malta. U meta tidħol imbagħad ngħidu li daħlet u nibku ftit ukoll u ngħidu ara x’ġaralna! Imbagħad inwaqqfu l-importazzjoni ta’ dawk is-siġar li din is-susa tista’ tiġi magħhom. Jew inkella nivvintaw xi bexx biex inbigħuh lil dawk li għandhom xi siġra tal-ħarrub biex inkomplu ngħinu lil dawk li l-għan tagħhom huwa li jagħmlu l-qliegħ mill-injuranza ta’ dawk li jmexxu.

Din il-ħanfusa hija indiġena għall-pajjiżi mill-orient, u nfirxet permezz tal-kummerċ. Hija tattakka madwar 200 speċi ta’ pjanta.
U jekk tgħidli li qed nesaġera, infakkret f’meta daħal il-Bumunqar Aħmar tal-Palm – ir-red palm weevil. Minkejja li kien hemm pariri biex ma jiġux importati siġar tal-palm minħabba dan il-bumunqar, xorta ġew importati. U minn fejn? Minn dawk il-pajjiżi fejn dan kien qed jagħmel ħerba bla rażan. Sallum inqerdu ‘l fuq minn 5000 siġra tal-palm.
U hekk naħseb li sejjer jiġri minn dan il-susa sewda tal-friegħi (black twig borer).
Ir-responsabbiltà biex jittieħdu passi hija tal-ERA – l-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi). Din għanda l-għodda legali kollha biex twaqqaf id-dħul ta’ din il-ħanfusa. U magħha hemm ukoll is-Segretarjat tal-Agrikultura. Dawn it-tnejn qegħdin fil-Ministeru tal-Ambjent.
Issemma wkoll li “Id-Direttorat bħalissa jinsab għaddej b’kollaborazzjoni mal-Università sabiex jiġbor aktar dettalji u jkun armat jekk din il-ħanfusa titfaċċa Malta. Sa issa għadhom ma ġewx rappurtati każi ta’ dan l-insett f’Malta.”
Dan jgħati ‘l wieħed x’jifhem li d-Direttorat diġa qata’ qalbu li jwaqqaf id-dħul ta’ din il-ħanfusa f’pajjiżna, u qed jagħmel studju biex jikkontrollaha meta tidħol. Imma ma hemm l-ebda viżjoni, ħeġġa jew determinazzjoni biex din il-ħanfusa ma titħallhiex tidħol. L-istess kif ġara meta daħal il-Bumunqar Aħmar tal-Palm.
U ngħid jien, meta l-Università ħallset biex 60 siġra taż-żebbuġ inħasdu metru ‘l fuq mill-art, għax kif intqal kienu qed iwaqqgħu ftit weraq fuq il-karozzi, u qisu ma ġara xejn, taħseb li l-Università ta’ Malta, għandha xi viżjoni, ħeġġa jew interess fil-ħarsien tas-siġar u kif sejra titwaqqaf din is-susa sewda tal-friegħi milli tidħol hawn Malta?
Kull ma nista’ nagħmel jien, Christian, huwa li nitlob ‘l Alla biex jgħinna ftit ħalli nużaw imqar niskata intelliġenza minn dak li tagħna, forsi nbexxqu ftit għajnejna mill-għamad tal-kilba tal-flus li qed jaħkimna, jagħmina u li sejjer jeqridna.
aebaldacchino@gmail.com
ara wkoll:
Advertisements

IL-BAĦRIJA TA’ RAS IL-MEWT

November 8, 2015

Il-baħrija ta’ ras il-mewt

Alfred E. Baldacchino

Il-Ħadd 8 ta’ Novembru 2015

ġewnah

Ħarsa mill-qrib ħafna tal-qxur fuq il-ġwienaħ tal-friefet u l-baħrijiet.

L-insetti huma l-akbar grupp fis-saltna tal-annimali. U fost dan il-grupp kbir ta’ insetti, insibu l-friefet u l-baħrijiet. Dawn huma miġbura f’ordni magħrufa bħala Lepidoptera: kelma li ġejja mill-grieg u li tfisser ġwienaħ bil-qxur. U m’għandiex xi ngħidu li f’pajjiżna wkoll insibu kemm friefet kif ukoll baħrijiet, minkejja li n-numru tagħhom dejjem qiegħed jonqos minħabba l-aġir tal-bniedem, l-aktar minħabba l-bexx bla rażan.

Fost il-baħrjiet insibu l-baħrija ta’ ras il-mewt. L-isem tagħha ġej mix-xbieha ta’ ras ta’ mewt li din il-baħrija għandha fuq daharha. Din ix-xbieha fuq daharha wasslet biex din tiġi marbuta mal-ħażen u mas-sopranaturali. Barra minn hekk il-karatteristika ta’ din il-baħrija li meta tkun mhedda twerżaq qisha ġurdien, xejn ma għinitha lanqas. Dan wassal biex meta din il-baħrija tittajjar u tidħol f’xi dar kien jingħad li din kienet tħabbar inkwiet, mard, ġuħ u anki mewt tal-bniedem jew tal-bhejjem tiegħu.

il-ba]rija

Il-baħrija ta’ ras il-mewt

Meta kont għadni żgħir kien ikolli xi waħda jew tnejn minn dawn il-baħrijiet, kemm bħala xagħat jew bħala baħrija magħmula. Kont nissaħħar bil-ġmiel tagħhom u nitgħallem fuq il-mirakli tan-natura. Niftakar lil nanti Karmena Mangani, Alla jtiha t-tgawdija tal-ġenna, li minħabba dawn il-baħrijiet, kienet tbaħħar, b’weraq taż-żebbuġ imbierek, li kienet tqabbad ġo xi taġen u titlob waqt li ddur mad-dar. U żgur kien hemm oħrajn li jagħmlu bħala.

Kont ili ma nara waħda minn dawn il-baħrijiet jew ix-xagħat tagħha għal dawn l-aħħar tletin sena, sakemm ħmistax ilu ħbieb tiegħi ġabuli tliet xgħat tagħha.

bajda

Il-bajda li tbid il-mara

Il-baħrija ta’ ras il-mewt tibda’ il-ħajja tagħha bħala bajda li l-mara tbid waħda waħda taħt il-weraq qodma tal-pjanti li tagħżel. Din il-bajda żgħira tkun ħadra jew inkella griża tagħti fil-blu u tkun fiha minn 1.5 sa 1.2 mm. Din tinbidel f’lewn dehbi matt ftit qabel tfaqqas.

Fost il-pjanti li l-mara tbid fuqhom insibu l-patata, l-għawseġ tal-Mediterran, il-mammażejża, l-għeneb id-dib iswed, it-tabakk tas-swar u l-leblieb tal-werqa tleqq (kollha mill-familja Solanaceae); is-siġret il-virgi, il-ġiżimina (mill-familja tal-Verbenaceae) kif ukoll is-siġra taż-żebbuġ  u l-fraxxnu (Oleaceae) u kultant fuq il-qarn il-mogħża tal-Afrika t’isfel,  is-siġra tad-difel, it-tuffieħ, il-lanġas, u s-sebuqa selvaġġa.

Acherontia-atropos-052---studjo-30.10.15

Ix-xagħat tal-baħrija ta’ ras il-mewt

Mill-bajda jfaqqas xagħat li fuq wara tiegħu jkollu bħal denb forma ta’ qarn. Ix-xagħat jista’ jkun ta’ lewn aħdar, kannella, jew isfar, imma kollha jkollhom daqqiet sbieħ ikkuluriti fuq ġenbhom b’tikkek fuq darhom.

Ix-xagħat li jfaqas ikun fih 6 mm. L-ewwel ħaġa li jagħmel hu li jiekol il-qoxra tal-bajda. Fin-natura xejn ma jinħela. Meta jkun għadu żgħir id-denb-qarn ikun iswed u kemmxejn twil.

ras-ponn

Ix-xagħat li jifforma qisu ponn biex ibeżża’

Ix-xagħat iqatta’ il-ħin kollu jiekol u ma tantx jiċċaqlaq. Meta jkun għadu żgħir joqgħod fuq xi vina taħt xi werqa, jiekol mit-tarf tal-werqa fejn jagħmel qatgħat żgħar. Meta jikber ftit aktar jistrieh fuq xi magħseb ta’ xi werqa jew fuq xi qadib (zokk żgħir) tal-pjanta, fejn il-kuluri tiegħu jgħinuh jintilef qalb il-weraq. Imma jekk iħossu mhedded ikebbeb il-parti ta’ quddiem tiegħu f-forma ta’ ponn biex ibeżża’, u xi kultant ifaqqa’ ħalqu u anki jipprova jigdem.

Fil-gżejjer Maltin instab li hemm dubbiena parassita li tbid il-bajd tagħha fix-xagħat.

Diptera-001--Attard-30.10.15

Id-dubbiena parassita li tbid fix-xagħat

denb-qarn

Dehra tad-denb-qarn mill-qrib

Ix-xagħat ibiddel il-ġilda tiegħu erba’ darbiet. Wara kull bidla l-ilwien jidhru isbaħ: tikkek vjola skuri jiksulu dahru, filwaqt li d-denb-qarn isir isfar. Meta jkun kiel kemm għandu jiekol, il-kuluri tiegħu jiskuraw. Huwa jindilek kollu kemm hu bi bżieq li jagħmlu jidher aktar skur. Imbagħad iħaffer fil-ħamrija f’fond ta’ minn 15 sa 40 ċm, u hemm minn xagħat jinbidel f’fosdqa.

pupa-2

Il-fosdqa jew pupa tal-baħrija: kemm kemm akbar minn sulfarina.

Il-fosdqa jew pupa, tkun lixxa u tleqq, u jkun fiha minn 75 sa 80 mm ta’ lewn kannella kulur il-kewba. Uħud jistgħu jgħixu matul ix-xitwa u wara joħorġu f’baħrija magħmula.

Il-baħrija hija sabiħa ħafna u din tidher bejn Lulju u Ottubru. Bħall-insetti l-oħra kollha jkollha erba’ ġwienaħ, ta’ quddiem li jkunu akbar u li jagħttu lil ta’ wara meta jkunu magħluqa f’għamla ta’ tinda fuq żaqq il-baħrija. Il-fetħa tal-ġwienaħ tkun fiha bejn 90 u 130 mm. Dawk ta’ quddiem ikunu dbabar skuri, qishom irħamati, li jgħinhuha biex meta tkun qiegħda fuq xi zokk jew fuq il-ħaxix fuq l-art tintilef mal-kuluri tal-ambjent. Hija tidher ittir minn xħin jidlam sa wara nofsillejl, jew biex issoff l-ikel mill-fjuri bl-ilsien twil tagħha, jew inkella tfittex sieħeb jew sieħba.

Hija xena sabiħa ħafna meta tinzerta par minn dawn il-baħrijiet fl-art meta jkunu qed jgħatu mħabbithom lil xulxin. Dawn jistgħu jinstabu minn tard filgħaxija sa kmieni filgħodu.

Mill-banda l-oħra il-ġwieneaħ iżgħar ta’ wara huma sbieh f’mod ieħor. Meta tikxifhom jidhru sofor kargi b’żewġ faxxex madwarhom, li żgur jaħsdu lil minn ikun fil-qrib. Il-baħrija twerżaq jekk tħossha mhedda. Dan tagħmlu billi timbotta l-arja mill-farinġi, u fl-istess hin tikxef il-ġwienaħ sofor jgħajtu ta’ wara biex taħsad lil xi predatur.

baħrija

Kif jidhru l-ilwien tal-baħrija waqt li tkun qed ittir.

Id-dahar minn fuq ikun ukoll skur u fuqu jkollu r-ras ta’ mewt, li tat l-isem lil din il-baħrija, għalkemm uħud ixebbħuh ma’ ras ta’ naħla. L-ilsien twil tagħha ma jkunx itwal mit-tarf tad-dahar, imma jkun oħxon u muswaf.

L-antenni tagħha jkunu tal-istess ħxuna u fit-tarf tagħhom ikollhom ganċ irqiq.

Iż-żaqq tkun safra karga, kulur il-ġwienaħ ta’ wara, u b’marki madwarha. Fil-qasba tas-sieq ta’ wara jkollha par xpruni.

Din hija waħda mill-baħrijiet li turi l-kobor, is-sbuħija u l-mirakli tan-nisġa tan-natura. Wieħed ma għandux jibża’ minnha, imma għandu juri rispett lejn dawn il-ħlejjaq li l-Ħallieq tana biex iżejnu l-ġnien li poġġina fih u li qed naqsmu magħhom.

aebaldacchino@gmail.com

Speċi li jssemmew f