Sena “DIŻASTRU” għan-naħal

January 5, 2017

one-news

Sena “DIŻASTRU” għan-naħal – hemm irħula li spiċċaw bla għasel

Janice Bartolo

5 ta’ Jannar 2017

Li bħalissa hawn ħafna mard, kapaċi jgħidlek kważi kulħadd.

Ħafna huma dawk li għandhom rih, uħud riefnu. Ħafna wkoll imorru għand tal-ħanut biex jixtru l-għasel, l-aktar dak ta’ Malta.

Dan tal-aħħar għandu storja mediċinali twila ħafna. Fl-antik, l-Eġizzjani kienu joffru l-għasel lill-allat tagħhom, imma kienu wkoll jużawh biex jibbalzmaw l-affarijiet u biex ifejqu feriti. Illum-il ġurnata, speċjalment għax donnha qed issir popolari t-terapija olistika, l-għasel għadu popolari, speċjalment meta bħala parti mit-trattament għall-irjiħat.

photo

photo: ONE News

Għalhekk skantajt mhux ftit meta mort nixtri l-għasel Mellieħi, u qaluli “din is-sena m’hawnx”.

Staqsejt għaliex, u wieġbu li t-temp kien kiefer ħafna. Mhux konvinta, dort aktar ħwienet, u kważi kulħadd bl-istess risposta. Wara li spiċċajt b’għasel li mhux pur, ħassejt li kelli nistaqsi lil Alfred E. Baldacchino, li jitkellem dwar il-biodiversità.

Mingħajr tlaqliq, wieġeb “din is-sena kienet diżastru għan-naħal”.

wied niexef

Wid il-Qlejgħa – juri n-nixfa fi Frar tan-nuqqas ta’ xita fl-2016

Spjega li waħda mir-raġunijiet hija li s-sena l-oħra ma tantx kellna xita, u għalhekk il-fjur slavaġġ fejn l-aktar li jirgħa n-naħal kien verament ftit u fqir.

bexx-f'mater-dei

Il-bexx kimiku fl-Isptar Mater Dei. La jgħin lin-nies u lanqas lin-naħal.

Barra minn hekk il-bexx kimiku bla kontrol fuq il-fjuri li jikbru qrib l-urban, li ħafna jqisuh bħala ħaxix ħażin, mhux biss ma għenx lin-naħal imma anki qatel ħafna minnhom.

“Il-bdil fil-klima bla dubju mhux qed jgħin” żied jgħid Baldacchino.
Fi kliemu, “in-numru kbir ta’ eluf ta’ naħal li ġew importati minn Taljan (bil-permessi kollha) żgur ma għinx lanqas għaliex dawn żdiedu l-kompetiżżjoni man-naħal Maltin għal-ftit fjuri li kien hawn”.
killed by public funds

Ir-riżultat tal-bexx, in-nuqqas ta’ fjuri meqruda bil-bexx, u n-nuqqas ta’ xita li xejn ma għinet biex iwarrdu s-siġar u l-fjuri slavaġġ.

Saħansitra qal li ħafna minn dawk li jkabbru n-naħal kellhom jitimgħuh biż-żokkor biex żammewh ħaj, u għalhekk anki dan ma ħalliex lin-naħal żmien biex jirgħa fil-mergħat. Minbarra hekk, kompla jispjega, dan jaffettwa l-kwalità tal-għasel. Uħud minn dawk serji Maltin li jrabbu n-naħal ma jridux li l-għasel tagħhom ikun mimli zokkor artifiċjali.
Temm b’dan l-appell: “hemm bżonn jittieħdu ħafna deċiżjonijiet professjonali biex jgħinu lil dan il-qasam, illum qabel ikun tard wisq.”
Nota: ritratti miżjuda wara ħlief l-ewwel wieħed. 
ara wkoll:
Advertisements

In-nixfa tax-xitwa u s-siġra tal-lewż

February 14, 2016

Alfred E. Baldacchino

Il-Ħadd 17 ta’ Frar, 2016

Nhar il-Ġimgħa, 12 ta’ Frar,  mort sa Wied il-Qlejgħa jew kif jafuh xi wħud Chadwick Lakes. Ma kontx qed nistenna li l-ilqugħ kienu se jkunu jfawwru minn wieħed għall-ieħor kif jagħmlu s-soltu fi Frar. Imma nħsadt għaliex Wied il-Qlejgħa kien qoxqox. Lanqas qatra ilma. Ħassejtni f’xi ġurnata f’Awissu.

wied niexef

Nixfa ta’ wied fi Frar li tbeżża’

Ma kien hemm l-ebda ċikkuġwiebi jindokra r-roqgħa tiegħu.

Ma kien hemm l-ebda ċikkuġwiebi jindokra r-roqgħa tiegħu.

Ma kienx hemm il-mużika tal-ilma jċafċaf bħas-soltu. Ma kien hemm l-ebda ċikkuġwiebi jissiefaħ fuq wiċċ l-ilma, jindokra l-roqgħa tiegħu u jħajjar xi sieħba biex jagħtu sehemhom u jkattru l-ispeċi. Lanqas marżep jew xi żrinġ wieħed meta s-soltu l-wied ikun miżgħud bihom. Fittixt iċ-ċfolloq tal-widien, li s-soltu kien jikber f’wiċċ l-ilma. Imma kif seta’ jikber f’dik in-nixfa.

Ħarsti waqgħet fuq l-għelieqi fil-madwar. Fix-xhur xitwin dawn jieħdu l-ilma tax-xita u jlestu l-art għaż-żergħa. Imma din is-sena qoxqox. Min sejjer jgħin lill-bdiewa bl-ilma biex dawn ikunu jistgħu jkabbru l-prodotti tagħhom għall-mejda.

Kienu s-siġar tal-lewż li taffewli ftit id-dieqa. F’dik in-nixfa kollha kienu mlibbsa kollha bojod bil-fjuri. Kienu juru rieda b’saħħitha biex ikomplu  jgħixu u jkompli joktru. Hekk imlibbsa kienu jolqtu lil minn jarahom u juruna l-faqar tagħna meta qed neqirdu dak li jwieżinna. Madwarhom il-ħoss, li lili jgħollina fis-seba’ sema, iż-żanżin tan-naħal, kollha bieżla jdakkru l-fjuri u jixorbu mill-għasel tagħhom waqt li jiġbru l-għabra tad-dakra li jieħdu ġewwa l-miġbħa fejn jagħmlu l-għasel u għaġna oħra bih. Għalanqas setgħu isibu fjuri friski mhux imbexxa minn kimika velenuża li tintuża mingħajr kontrol, imħallsa minn flus pubbliċi, biex xi wħud jinqdew kummerċjalment.

kewza2

Darba smajt lil xi ħadd jgħid li s-siġar Maltin mhux sbieħ għax ma jagħmlux fjuri.

Is-siġra tal-lewż ilha tikber fil-gżejjer Maltin mill-passat imbiegħed. Minħabba l-għajnuna tagħha lill-bniedem, mil-lvant nofsani fejn hija indiġena, ittieħedet madwar il-Mediterran kollu fejn anki bdiet tikber f’dan l-ambjent minn jhedda. Illum hija meqjusa bħala siġra arkeofita fil-gżejjer Maltin.

Minbarra li ssebbaħ l-art, is-siġra tal-lewż ittina l-frott u tiġbed lejha n-naħal kemm biex idakkruha kif ukoll biex jagħmlu l-għasel li jgħaddu lilna. Il-frott tagħha wkoll jgħin lill-għasafar.

Hija togħla minn 4 sa 10 metri, fuq zokk li jista’ jilħaq 30 ċm diametru. Il-fjuri, b’diametru ta’ 3 sa 5 ċm, ikollhom ħames petali bojod b’leħħa rosa mitfija. Jistgħu jidhru kmieni sa minn Frar u jiksu l-għesieleġ għarwiena, qabel ma jidher il-weraq.

Il-frotta tkun bejn 3.5 ċm sa 6 ċm. Tkun imlaħħma, iebsa u magħluqa f’qoxra b’għadma iebsa ġo nofsha li ġo fiha jkun hemm żerriegħa waħda, rari tnejn. Din issir fis-sena ta’ wara, għall-ħabta ta’ Awissu. Dawk li jikbru fis-selvaġġ ikun qarsa. Dawk ikkultivati jkollhom togħma ħelwa.

Is-siġra tal-lewż tista’ tgħix minn 70 sa 80 sena. F’ħafna pajjiżi tintuża wkoll biex isebbaħ il-madwar fl-ibliet, waqt li l-fjuri joffru ammont kbir ta’ għasel, kemm lin-nahal, kif ukoll lill-ħlejjaq oħra, minbarra li l-frott tagħha joffri ukoll ikel lill-għasafar.

Waqt li kont sejjer lura għall-karozza għidt bejni u bejn ruħhi: imma kieku dawn is-siġar jintużaw fuq id-dwawar fit-toroq (roundabouts) ma jkunux sbieħ? Jew jintużaw fit-toroq u fit-tisbiħ tal-art fl-ibliet minflok dawk li jinbġabu minn pajjiżi bħall-Amerika t’isfel, l-Awstralja, u l-Afrika t’Isfel, ma jkunx ahjar? Ma jkunx aħjar li l-flus jintużaw fl-edukazzjoni tal-ambjent Malti, fit-tisbieħ u t-tisħiħ tiegħu minflok jintefqu barra minn Malta; u barra minn hekk ma jinġabux aktar mard u speċi invażivi oħra li qed jagħmlu ħsara ekonomika, ekoloġika u soċjali?

close up of flowerImma forsi dan ma jaqbilx lil dawk li qed jagħmlu qliegħ kbir minn flus pubbliċi u ma tantx jinteressahom is-saħħa, il-ħarsien tal-ambjent u tas-soċjetà Maltija. U milli jidher xi politiċi jaqblu ma’ dawn ukoll, għax iħallsuhom b’għajnehom magħluqa minkejja dan.

Ħarsa oħra lejn in-nixfa tal-wied ġagħlitni nistaqsi wkoll: kieku kellhom jiġu salvati ftit qtar tax-xita minn dawk li l-gvernijiet Maltin, bi spiża ta’ €57 miljun, qed jixkupaw lejn il-baħar, il-ħajja fil-wied ma kienetx tkun aħjar għal dawk kollha li ħajjithom hija msejjsa fuq l-ilma, inkluż il-bdiewa? Għalija din id-deċiżjoni li l-ilma tax-xita li jiġi b’xejn nixkupawħ il-baħar, hija waħda mid-deċiżjonijiet politiċi stupidi u suwiċidali li l-pajjiż fil-futur qarib irid iħallas preżż kbir soċjali, ambjentali, u ekonomiku. Min kienu dawk il-Ministri li wettqu dan il-pjan?

Dħalt fil-karozza lura għad-dar. Fuq ir-radju kien hemm l-aħbarijiet, fosthom kemm l-ekonomija tal-pajjiż sejra tajba u kemm din sejra tkompli tikber. U staqsejt lili nnifsi: imma dawn ħadu inkonsiderazzjoni l-prezz tal-qerda li qed issir fl-ambjent? Dawn ħadu inkonsiderazzjon il-prezz moħbi li l-poplu sejjer ikollu jġorr minħabba kemm deċiżjonijeit politiċi żbaljati, immaniġġar xejn professjonali tal-biodiversità, kif ukoll minħabba r-riżultat tal-kilba tal-bniedem għall-materjaliżmu li qed iwassal għal bdil fil-klima?

Meta nara n-nixfa f’Wied il-Qlejgha, wied pinċipali f’Malta, u nisma aħbarijiet bħal dawn, nasal biex ngħid li bagħal mgħammad idur mas-sienja, għandu viżjoni aktar determinanta u ġenwina u jaf fejn sejjer, milli wħud mill-politikanti li jmexxu dan il-pajjiż.

siġra tal-lewżImma għaliex dan il-pajjiż mhux qed jitħalla jikber u jitħalla juri s-sbuħija tiegħi fl-oqsma kollha, kif tagħmel is-siġra tal-lewż?

 

 

 

aebaldacchino@gmail.com

Is-siġra tal-Lewż  Prunus amygdalus Almond Tree

Ċfolloq tal-widien Rannunculus trichophyllus  Thread-leaved Water Crowfoot

Marżeb Discoglossus pictus  tadpole

Żrinġ Discoglossus pictus  Painted frog

Ċikkuġwiebi Odonata spp. Dragonflies

ara wkoll:

 

https://alfredbaldacchino.wordpress.com/2014/10/27/fallen-trees-and-lost-water/

https://alfredbaldacchino.wordpress.com/2014/04/28/water-harvesting-culture/

https://alfredbaldacchino.wordpress.com/2014/06/24/xqed-naghmlu-bl-ilma-tax-xita/

https://alfredbaldacchino.wordpress.com/2013/11/20/aghmel-xita-aghmel-2/

 


TKOMPLI L-QERDA FIL-ĠNIEN HOWARD… imma għaliex?

June 9, 2014

NewsBook

It-Tnejn, 9 ta’ Ġunju, 2014

TKOMPLI L­-QERDA FIL-ĠNIEN HOWARD… imma għaliex?

Alfred E. Baldachino

Kull darba li nitla’ nittawwal il-Ġnien Howard, dejjem niltaqa’ ma xi impatt negattiv ġdid. Xi kultant inħoss li f’dan il-pajjiż hawn xi direttiva jew xi politika uffiċjali biex l-ambjent naturali jew il-biodiversità ta’ pajjiżna tinqered, u minn jeqridha jitħallas minn flus pubbliċi.

Fit-2 ta’ Marzu 2014, tpoġġa ritratt fuq sit Rabti li wera ammont ta’ żrar li tferrex taħt is-siġar taż-żnuber fil-Ġnien Howard, ir-Rabat. Wara li tliet Rabtin marru l-uffiċċju tal-Prim Ministru, il-MEPA waqqfet dan ix-xogħol. Il-Kunsill Lokali (tal-Imdina) ġie ordnat li fi żmien xahar ineħħi dan iż-żrar li sar mingħajr permess. Il-K.L. Mdina appella minn din id-deċiżjoni. Issa għaddew tliet xhur u kollox għadu kif kien. Dan wassal biex inbdiet talba biex dan jitneħħa: http://www.thepetitionsite.com/takeaction/665/188/518/?taf_id=11173325&cid=fb_na

Il-MEPA għadha qed tistudju, taħsibha, tixtarr, twieżen din il-problema u għadha ma ħadet l-ebda passi. Nafu li l-MEPA tħalli deċiżjonijiet bħal dawn minn ġurnata għal oħra sakemm forsi ssib kif taħsel idejha u ma tieħu l-ebda deċiżjoni, bħalma ġara fil-­każ taċ-ċimiterju f’Wied il-Qasab fin-Nadur Għawdex. Wieħed ma jistax ma jgħidx li l-MEPA ssibha bi tqila biex turi  interess fil-ħarsien tal-ambjent, qasam fejn falliet bil-kbir, saħansitra anki fi kwistjonijiet żgħar.

Il-kisi ta' parti mill-Ġnien Howard biż-żrar

Il-kisi ta’ parti mill-Ġnien Howard biż-żrar

Fl-aħħar mawra tiegħi r-Rabat, bħas-soltu mxejt matul il-ġnien; bdejt mill-ġnien tas-Salib, dak iż-żgħir, u pass pass wasalt sa fuq it-Tomba, li għal dawk li ma humiex midħla tal-Ġnien Rabti, hija l-aktar parti ’l ġewwa li tħares lejn l-Imtarfa, fuq l-istazzjon tal-ferrovija l-antik.

Fil-ġnien is-siġar tal-palm, dawk tal-kanizzati u dawk tat-tamal, kollha kienu meqruda mill-bumunqar aħmar tal-palm. Baqa’ biss il-fdal taz-zokk tagħhom: momument għal dik il-politika li minkejja li kellha l-parir biex ma jiġux impurtati siġar mill-Eġittu u minn Sqallija, xorta tat il-barka biex dawn jidħlu Malta. Baqa’ waħda biss, fil-kantuniera tat-Tomba tħares lejn il-Domus Romana u konvint li meta nerġa nitla’ r-Rabat, tkun għebet mal-oħrajn.

L-aħħar siġra tal-palm li baqa' fil-Ġnien Howard. L-oħrajn kollha mietu u nqatgħu

L-aħħar siġra tal-palm li baqa’ fil-Ġnien Howard. L-oħrajn kollha mietu u nqatgħu

 Dort dawra mejt mat-Tomba fejn matul dawn l-aħħar ġranet fix-xfar tal-wesgħa kien ikun hemm numru ta’ fjuri slavaġġ, fosthom is-suffejra ta’ Malta, endemika għall-gżejjer Maltin (ara ritratt). Il-biċċa l-kbira tagħhom għebu, mqaxxrin, u ma niskantax jekk kienu anki mbexxin bil-kimika velenuża biex ma jerġgħux jitilgħu aktar. Lanqas naħla ma tista’ tirgħa u ddakkar il-fjuri slavaġġ, minkejja li din ittina’ l-għasel u ddakkar il-frott. U dan fi ġnien.

Suffejra tar-raba' li kienet tikber madwar it-tomba.

Suffejra ta’ Malta li kienet tikber madwar it-Tomba.

Jiena u ħiereġ lura mit-­Tomba għan-naħa tad-Domus Romana, inħsadt. Ftit ġimgħat ilu kien hemm numru ta’ pjanti slavaġġ bħal ngħidu aħna ġarġir abjad, ħarira ħamra, fjurdulis, u oħrajn li kollha, mingħajr ħlas, kienu jlibbsu l-inħawi bil-kuluri u jwieżnu insetti dakkara, fosthom in-naħal. Dawn għebu għax kollha ġew maħruta u ma kien baqa’ xejn minnhom. Imħallas mill-K.L. Mdina, bi flus pubbliċi, ma għadniex xi ngħidu. Imma l-isbaħ, u li vera turi l-mentalità miskina ta’ dan il-pajjiż, wara li qerdu kull fjura u werqa Maltija li kienet qed tikber f’dawn il-mixtliet, x’taħsbu li ħallew? Penisetum (Fountain Grass), pjanta invażiva li qed tintuża mill-kuntrattur tal-Gvern fit-toroq u li sabet ruħha fil-Ġnien Howard; minkejja li din hija invażiva u qed tinfirex madwar il-gżejjer Maltin kemm fit-toroq, kif ukoll fl-ambjent naturali. Din tħalliet hemm!

Ġarġir Abjad kien isebbaħ il-=mixtliet fil-ġnien. Inqered kollu.

Ġarġir Abjad kien isebbaħ il-mixtliet fil-ġnien. Inqered kollu.

U hawnhekk sfortunatament niddejjaq ngħid li dan il-pajjiz milli jidher ma jista’ jinfeda qatt. Il-valur li jingħata lill-biodiversità huwa valur ta’ flus biss. Jekk wieħed jixtri pjanta jew siġra, dan itiha valur. Imma jekk pjanta tikber waħeda, allura din ma għandiex valur u tista’ tinqered, u titbexx bil-kimika valenuża biex ma terġax titla’. U mhux talli hekk, talli din il-qerda għandha l-approvazzjoni uffiċjali u tithallas minn flus il-poplu.

 

2012.12.28---it-Tomba---karozzi,-siġar-imutu,-u-penisetum
It-Tomba, fil-Ġnien Ħoward, taħt ir-responsabbiltà tal-K.L. tal-Imdina
– Karozzi, siġar tal-palm qed imutu jew mietu. u pjanti invażivi tal-Penisetum.

 L-akbar xokk ta’ din il-metalità miskina ta’ dan il-pajjiż kien in-numru ta’ karozzi li bdew deħlin biex jistrieħu fuq it-Tomba. Tista’ timmaġina karozzi fi ġnien? Qaluli li kien hemm tieġ l-Imdina u hekk il-K.L.Mdina jħalli is-serħan tal-karozzi fil-Ġnien Howard. Jista’ wieħed jimmagina kieku l-K.L. Mdina jħalli karozzi fil-foss fil-passaġġi fejn sar ġnien għall-familja? Jew iħalli l-karozzi kollha tat-tieġ jidħlu l-Imdina u jitħallew quddiem il-Katidral? Jew aħjar jitqiegħdu fuq iz-zuntier tal-Katidral? U aktar u aktar jiddaħħlu ġewwa l-Katidral? Ara kieku kif ir-residenti tal­-Imdina u l-Maltin iqumu għal minn ikun ta dan il-permess. Mhux talli hekk talli l­-ebda karozza ma tista’ tidħol ġol­-Imdina, ħlief dawk tar-­residenti. Imma li l-karozzi jitqiegħdu ġo ġnien fir-Rabat, jidher li kollox sew għall-K.L. Mdina!

2014.05.23 - Calendula-suffruticosa-subsp.-fulgida3

L-anqas naħla ma tista’ ddakkar fjura u tagħmel l-għasel

Li jinkwetani huwa li milli jidher ma hemm l-ebda entità politika li hija responsabbli biex twaqqaf dawn l-oxxenitajiet. Suppost li hemm Ministeri li huma responsabbli mit-trasport; mill-ġonna; mill-Kunsilli Lokali, u anki mill-MEPA. Din tal-aħħar issa ħaditha drawwa li meta jkun hemm il-qerda tal-ambjenbt tħares in-naħa l-oħra sakemm xi ħadd minn fuqha jiġbdilha l­attenzjoni. Ara ż-żrar issa għadu hemm tliet xhur minkejja l-protesti tan-nies u nuqqas ta’ permessi. U la ma hemm l-ebda azzjoni ministerjali, allura wieħed jista’ jgħid li dawn għandhom il-barka ta’ min imexxi. Kont anki naħseb li r-Rabat hemm kunsill lokali wkoll, imma mid-dehra sejjer żball. Wara kollox kappell ma jmejjilx lill-ieħor.

Mill-esperjenza li għandi u mill-kuntatti li għandi mal-Kunsilli Lokali ma nsibhiex diffiċli biex ngħid li l-Kunsill tal-Imdina ma jħabbatha miegħu ħadd fuq in-nuqqas ta’ apprezzament tal-ambjent: il-foss tal-Imdina, il-Ġnien Howard, u issa smajt l-għajdut li qed ikun hemm xi ħsibijiet biex jinqalgħu dawk is-siġar ta’ taħt it-Tomba li jwasslu sa Għajn Ħamam biex din il-wesgħa tintuża għall-karozzi. Wieħed għad irid jara x’se jiġri imma, għalkemm jekk din tasal sa għand il­MEPA wieħed jista’ jgħid mill-ewwel x’se jiġri.

Il-fdalijiet tas-iġra tal-palm fil-ġnien Howard, ir-Rabat. Pedestal lest għal minn daħħal il-bumunqar aħmar f'dawn il-gżejjer.

Il-fdalijiet tas-siġar tal-palm fil-ġnien Howard, ir-Rabat. Pedestal lest għal minn daħħal il-bumunqar aħmar f’dawn il-gżejjer.

Kif jgħidu mhux il-flus u l-poter jagħmluk matur u konxju għall-weġgħat tas-soċjetà u tal-ambjent. Anzi ħafna drabi huma dawn li jwasslu għal dawn il-weġgħat, aktar u aktar meta wieħed isib ruħu jgħum fihom.

aebaldacchino@gmail.com

alfredbaldacchino.wordpress.com

 

 


Prezz qares li jkollna nħallsu jekk neqirdu n-naħal

September 12, 2013

orizzont

It-Tnejn, 2 ta’ Settembru, 2013

Prezz qares li jkollna nħallsu jekk neqirdu n-naħal

minn Melvin Farrugia

 

L-IMPORTANZA tan-naħal fir-rigward tal-produzzjoni tal-frott hi waħda kbira iżda ħafna drabi l-bniedem mhux qed jirrealizza dan u b’egoiżmu qed ibexx is-siġar, fil-ġirja biex dejjem jikseb aktar frott u l-qligħ minnu. Dan il-prezz għandu konsegwenza fuq in-naħal u fuq l-ambjent. MELVIN FARRUGIA tkellem mal-ekoloġista ALFRED E. BALDACCHINO biex nifhmu aktar dwar il-kwistjoni u x’inhuma n-nuqqasijiet li jistgħu jwasslu għall-qerda ta’ eko-sistema tant importanti.

aeb
L-ewwel nett staqsejna lil Baldacchino dwar l-importanza li għandhom in-naħal b’rabta mas-siġar u l-frott. L-ekoloġista spjega li dawn għandhom valur importantissimu hekk kif inhuma meqjusin bħala ‘pollinators’, jiġifieri wieħed minn dawk l-insetti li jdakkru l-fjuri.
Spjega kif meta n-naħal jidħlu biex jieħdu l-­għasel tal-fjura, huma jiċċappsu bil-pollen jew inkella t-trab tad-dakkra, u meta jmorru fuq fjura oħra u jidħlu biex jieħdu l-għasel mill-fjura, dak it-trab jeħel fil-fjura l-oħra u b’hekk tiġi ffertilizzata.
Qal ukoll li skont tagħrif li qara dwaru jirriżulta li xehda naħal iddakkar mat-tliet miljun fjura kuljum, peress li n-naħal imorru minn fuq fjura għal oħra.

Insetti li jdakkru l-fjuri

Insetti li jdakkru l-fjuri

Alfred E. Baldacchino qal li n-naħal, flimkien ma’ insetti oħrajn, huma l-aktar li jispikkaw f’dan ix-xogħol hekk kif skont studju tal-Unjoni Ewropea, huma jdakkru mat-80% tal-frott u l-ħxejjex fis-suq agrikolu. Qal li b’hekk dawn l-insetti jikkontribwixxu għal €150 biljun għall-ekonomija agrikola fis-sena.
Il-problema, skont dan l-ekoloġista, hi li llum il-bnie­dem qiegħed ifittex biex jagħmel il-qligħ malajr u biex jilħaq dan il-għan qed jipproduċi l-kimika li jbexx biha l-għelieqi. Spjega kif l-għan ta’ din il-kimika hu li telimina dawk l-insetti, annimali u ħlejjaq oħrajn li jkunu fuq l-għelieqi u li ma jgħinux biex jitkabbar il-prodott. Qal ukoll li nkella tintuża biex jiġu eliminati pjanti oħrajn, imsejħin bħala ‘ħaxix ħażin’, għax għall-bniedem ma jkollhom ebda valur kif jarahom hu.
Għaldaqstant, hu qal li l-bexx hu magħmul apposta biex jeqred dawk l-affarijiet li jistgħu jagħmlu ħsara ekonomika lill-bniedem u spjega li jekk ikollu ma jintużax il-bexx, allura l-prodott li jinħasad jaf ikun inqas u allura jkun inqas ukoll il-qligħ.
Għalhekk, Baldacchino spjega li l-għan primarju tal-bexx hu biex ma jsirx telf ekonomiku. Minkejja dan, qal li meta tintefa’ din il-kimika, il-proċess ma jkunx

Jekk wieħed iħares kif inhu mgeżwer min qed ibexx wieħed malajr jinduna l-qerda li dan jagħmel fuq il-flora u l-fawna li jiġu f'kuntatt miegħu.

Jekk wieħed iħares kif inhu mgeżwer min qed ibexx wieħed malajr jinduna l-qerda li dan jagħmel fuq il-flora u l-fawna li jiġu f’kuntatt miegħu.

wieħed selettiv u kulma jmiss magħha jmut. Qal ukoll li dan tant jagħmel ħsara, li anke l-bniedem jekk ibexx u jieħu n-nifs tal-kimika fina, taf taffettwah ħażin f’ġismu. Sostna li din tista’ twassal ukoll għall-kanċer hekk kif inhi kimika velenuża.
Dwar il-proċess meta jingħata l-bexx, l-ekoloġista qal li l-insetti kollha li jiġu f’kuntatt ma’ din il-kimika jmutu u għalhekk in-naħal li jmorru jdakkru l-fjuri ta’ dawn il-pjanti jispiċċaw mejtin jekk jiġu f’kuntatt magħha. Fil-fatt, qal li jkun hemm uħud minnhom li lanqas jilħqu jaslu lura lejn ix-xehda. Barra minn hekk, fiehem li n-naħal jieklu t-trab tad-dakkra, u jitimgħu bih liż-żgħar tagħhom (duqqajs) ukoll. Qal li dan it-trab ikun qiegħed imċappas b’din il-kimika tossika u meta jikluh iż-żgħar jivvelenaw lilhom infushom b’din il-kimika.
Baldacchino semmielna studju li sar fl-Istati Uniti, fejn qal li nstab li ċertu ‘pollen’ li kien qed jinġabar min-naħal f’ċerta nħawi, kien fih ma’ 21 tip ta’ kimika differenti li tintuża fil-bexx. Qal ukoll li fl-istess rapport kienet ħarġet konklużjoni li dan il-fattur qed jikkaġuna speċi ta’ fenomenu msejjaħ colony collapse disorder fejn kolonja tan-naħal tmut f’daqqa kollha kemm hi. Kompla jispjega li fix-xitwa ta’ bejn l-2012 u l-2013 intilfu 31% tax-xehdi tan-naħal u fi stat wieħed intilfu 60% minn dawn ix-xehdi. Qal ukoll li mill-istudji qegħdin jaslu għall-konklużjonijiet li l-bexx u l-kimika li jkollu, il-mod kif in-naħal idakkar u kif jiekol it-trab tad-dakkra huma l-mod kif il-kolonja qiegħda tisparixxi f’daqqa.

bee-dead-2Barra minn hekk, qal li sabu li ċerta naħal li kienu qegħdin jirgħu fuq fjuri slavaġ u mhux imbexxin xorta waħda kellhom l-effett tal-kimika fil-bexx. Spjega dan billi qal li l-kimika tant kemm hi fina li tinfirex b’naqra riħ.

Għaldaqstant, Baldacchino qal li wieħed jistaqsi jekk din il-miżura hix waħda għaqlija, li biex iżżid il-qligħ mill-prodott jingħata l-bexx, b’tali mod li

bee-dead-1qiegħed joqtol eko-sistema li hi imprezzabbli. Staqsa wkoll li kieku m’hawnx in-naħal biex idakkru l-fjuri, min kien se jdakkarhom? Mistoqsi dwar il-fatt li jekk ma titfax bexx allura jkun hemm annimali li jattakkawlek il-prodott, Baldacchino qal li l-bexx hu soluzzjoni għal żmien qasir, li l-bniedem qed juża għax tant miexi ħajja mgħaġġla li mhux lest li jistenna. Minkejja dan, qal li wieħed irid jistaqsi jekk dan ix-xogħol hux wieħed sostenibbli. Staqsa jekk jagħmilx sens li biex iddaħħal aktar flus għax tbexx, fit-tul qiegħed tkisser sistema ekoloġika li l-valur u x-xogħol tagħha huma tant prezzjużi. Semma wkoll kif meta n-naħal idakkar, dan ma jżommilniex flus u qal li meta qegħdin neqirdu n-naħal qegħdin neqirdu sistema naturali. Barra minn hekk, semma kif inkunu qegħdin nitilfu l-għasel li jipproduċu, jiġifieri nitilfu wkoll mill-lat ekonomiku.

bee-dead-5
Saħaq li b’dan il-mod qegħ­din inpoġġu f’periklu sistema li lilna qiegħda taqdina b’xejn ħalli għal mument temporanju naqilgħu aktar flus. Staqsa jekk dan jagħmilx sens u qal li min-naħa tiegħu jħoss li dan hu egoiżmu sfaċċat li persuna taħseb li bħalissa qiegħda taqla’ l-flus, filwaqt li ma taħsibx fuq jekk il-ġenerazzjoni ta’ għada hix se tkun f’pożizzjoni li tista’ tkompli tgħix fis-sistema ta’ biodversità li ngħixu fiha llum.

Fakkar ukoll kif skont ċerti prinċipji li joħorġu mill-Konvenzjoni tad-Diversità Bioloġika li kienet saret fil-Brażil u li Malta hi msieħba fiha, jissemma li għandu jsir użu sostenibbli. Fisser li jekk dak li tkun qiegħda tagħmel din il-ġenerazzjoni, ma jippermettix lill-ġenerazzjonijiet ta’ għada li jużaw u jgħixu fl-istess ambjent ta’ biodiversità li ngħixu fiha llum, allura dan ma jkunx sostenibbli. B’din ir-rata, Baldacchino qal li qegħdin naraw li l-kwistjoni tal-bexx mhijiex sostenibbli għax qiegħda tkisser eko-sistema li mingħajrha ma ngħaddux.

L-ekoloġista fakkar kif l-istess Albert Einstein kien sostna li jekk in-naħal jinqerdu minn wiċċ id-dinja l-bniedem għandu biss erba’ snin jgħix, tant kemm hi kbira d-dipendenza tagħna fuq din l-eko-sistema fejn in-naħal idakkru. Biex jagħti eżempju, semma kif f’wieħed mir-reġjuni taċ-Ċina kien hemm ġnien bis-siġar tal-frott u wara li dawn ġew imbexxin biex jieħdu aktar frott minnu, mietu n-naħal kollha li kien hemm fil-ġnien. Biex isolvu l-problema li nqalgħet, kellhom jimpjegaw nies bil-pinzell biex joqogħdu jdakkru huma kull fjura.

Qal li dan hu r-riżultat perikoluż u l-ħsara li qed jagħmel il-bexx. Sostna li jekk in-nies ikollhom imorru biex idakkru s-siġar ma jagħmlux dan ix-xogħol b’xejn u money-1għalhekk il-prodott kieku jispara fil-prezz. Mill-aspett soċjali, Baldacchino qal li jinkwetah ħafna l-fatt li l-qligħ li qed jaqla’ min qiegħed ibexx, qed jitħallas parti minnu mis-soċjetà u mill-ambjent.
Bil-każ taċ-Ċina bħala eżempju, Baldacchino qal li jekk il-prodott ġie aktar ogħli peress li n-nies kellhom joqogħdu jdakkru, allura l-prezz mar fuq is-soċjetà u l-ħsara tal-bexx mar fuq l-ambjent. Kompla jsostni li aħna parti minn dan l-ambjent u bħalma l-annimali għandhom bżonn id-dawl tax-xemx u l-ilma nadif, aħna ma ngħaddux mingħajr l-annimali u l-ħlejjaq ta’ madwarna. Sostna li aħna parti minn din in-nisġa u mill-eko-sistema u qal li ma rridux noqogħdu naħsbu li għax aħna intelliġenti, allura l-eko-sistema se taffettwana b’mod differenti. Qal li fil-verità n-natura u l-eko-sistema lil bniedem m’għandhomx bżonnu u bih u mingħajru jibqgħu għaddejja. Saħansitra qal li probabbli tkun sitwazzjoni fejn mingħajr il-bniedem jgħaddu aħjar.

Alfred Baldacchino qal li l-bniedem għandu bżonn l-eko-sistema biex jgħix, iżda sostna li l-egoiżmu u l-ġirja għall-materjaliżmu ta’ dawn iż-żminijiet qiegħda tkisser kollox u tpoġġi l-eżistenza tal-bniedem f’periklu.

Fid-dawl ta’ dak kollu li qalilna Baldacchino, staqsej­nieh dwar x’tista’ tkun is-soluzzjoni għal din il-problema. Hu qalilna li l-eko-sistema tiddependi mill-ikel u li jekk ikun hemm inqas ikel, allura ċerta speċi ma jikbrux u ma jiżdidux, inkluż ukoll

Il-bexx joqtol ukoll insettili jagħmlul-ġid.

Il-bexx joqtol ukoll insetti li jagħmlul-ġid.

il-bniedem. Spjega kif meta aħna nikkultivaw l-uċuħ tar-raba’, aħna nkunu qegħdin inpoġġu ċerti prodotti li għal ċerta speċi ta’ annimali hu ikel. Għalhekk qal li peress li jkun hemm aktar ikel, dawn aktar jiżdiedu.

Minkejja dan, hu spjega kif f’kull eko-sistema kulħadd ikollu l-predatur tiegħu li jiżdiedu wkoll meta l-insetti li jiddependu fuqhom ikunu żdiedu. Qal li eżempju prattiku hu dak tal-barbaġann li jiekol il-ġrieden. Sostna li jekk ikun hemm mitt ġurdien, allura l-popolazzjoni tal-barbaġann hi limitata biex tgħix fuq mitt ġurdien, imma jekk dawn jiżdiedu bl-eluf allura hemm aktar x’jieklu u l-popolazzjoni tal-barbaġann tiżdied.

Saħaq li hu l-ikel li jiddetta l-popolazzjoni tal-predatur u allura qal li fejn għandek għalqa bl-uċuħ tar-raba kkultivat, dan hu ikel għal min jgħix fuqu. F’eżempju ieħor semma kif hawn Malta hawn ħafna siġar tal-frott li minħabba ċerta mard inbixxuhom. Qal li xi kultant ninsew li dawn iċ-ċerta ħlejjaq ikun aktar faċli li jirreżistu u jaddattaw għal dik il-kimika u fil-fatt minn perjodu għal ieħor ikollna
ladybirdbżonn insaħħu d-doża għax jiġu reżistenti għaliha. Min-naħa l-oħra, fakkar kif fuq dawn is-siġar fi żmienu kien ikun hemm in-nannakoli li kienu jieklu dawn il-briegħed tal-weraq. Qal li meta beda jintefa’ l-bexx, dan beda joqtol ukoll lin-nannakola u allura dawn ġew imħarsin mill-predatur tagħhom li beda jinqatel u sprejjati b’kimika li bil-mod bdew jirreżistuha.

L-ekoloġista qal li f’ċerti pajjiżi, u ma jafx għalxiex f’Malta ma jsirx l-istess, jiġu imkabbra l-predaturi biex jikber l-ammont tagħhom. Qal li ma jifhimx kif hawn Malta kultant naħsbuna inferjuri, u ma nipprovawx nagħmlu l-istess. Sostna li nistgħu faċilment inrabbu n-nannakoli u mbagħad nitilquhom fuq il-prodott minflok il-bexx.

Baldacchino qal li ovvjament dan ma jaqbilx għal min jipproduċi l-bexx. Sostna li
poison-sign-3dawn huma kumpaniji multinazzjonali kbar li l-interess tagħhom hu li jipproduċu u ma jinteressahomx mill-eko-sistema.

Semma kif dawn jagħmlu abbuż mis-sistema, bl-iskuża li l-bniedem għandu bżonn l-ikel. Qal li jgħidu li qegħdin jgħinu lill-bniedem biex isib l-ikel iżda mbagħad l-għan primarju tagħhom hu li jagħmlu l-flus. B’hekk sostna, li minflok it-tkabbar in-nannakoli, qegħdin nimportaw il-kimika bi flus sejrin barra l-pajjiż. Saħaq ukoll li l-bexx qegħdin nistmgħuh aħjar milli kieku jkollna l-predatur tal-ħlejjaq li jeqirduh b’xejn.

Għalhekk qal li ta’ min nistaqsu lilna nfusna dwar x’inhu l-akbar gwadann għall-bniedem u għas-soċjetà, jekk hux li nużaw metodi li jagħtuna aktar flus għal dak il-ħin u bir-riperkussjonijiet jiġu ffaċċjati għada u llum? Qal li jekk nimxu kemm, kemm iktar bil-mod jista’ jkollna l-istess prodott u nkunu qegħdin ngħinu wkoll lill-eko-sistema biex tibbilanċja waħedha.

Staqsejna lil Alfred Baldacchino dwar il-miżuri li qegħdin jittieħdu biex jiġi eliminat il-bexx, iżda fit-tweġiba tiegħu wera li kien ferm iddiżżappunat. Fil-fatt, hu qal li
sprayer-8mhux talli m’aħniex nieħdu miżuri effettivi, talli qegħdin inkomplu niggravaw is-sitwazzjoni. Qal li dan qed jiġri minħabba l-iżvilupp b’rata mgħaġġla u sostna li l-entitajiet uffiċjali ma jkunux qegħdin ileħħqu. Għalhekk, hu qal li ġeneralment il-kontroll isir wara li tkun saret il-ħsara.
Fost l-oħrajn, semma kif ġieli tara nies ibexxu bit-tankijiet fuq daharhom madwar it-toroq. Qal li dawn ikunu qegħdin joqtlu kollox, fosthom il-ħaxix li jgħidulu ħażin. Qal li dan fil-verità mhu ħażin xejn għax fih il-fjur u l-insetti jmorru jdakkruh ukoll. Qal li anke n-naħal jmur fuqu għax ma joqgħodx jagħżel bejn jekk il-pjanta tkunx waħda selvaġġa jew inkella ‘ħaxixa ‘ħażina’. Sostna li meta dan il-ħaxix insejħulu ħażin inkunu qegħdin nuru l-mentalità negattiva u n-nuqqas ta’ apprezzament li għandna. Qal li ħażin m’hawn xejn u sostna li kulma hawn ħażin hi l-mentalità tal-bniedem. Spjega li fil-ħaxix selvaġġ hemm eko-sistema żgħira, li tikkonsisti f’ċerti insetti u xagħat ta’ insetti bħal tal-friefet. Kompla jispjega li meta jintefa’ l-bexx u jinqatel dan il-ħaxix, miegħu tkun inqatlet ukoll dik l-eko-sistema żgħira.

Dwar il-bexx, Alfred E. Baldacchino qal li dan qed isir minn flus il-poplu hekk kif jitħallas mill-kunsilli lokali jew inkella mill-Gvern ċentrali. Qal li ħadd ma jmur ibexx għall-gost u min jagħmel dan ix-xogħol qed jaqla’ l-flus talli jmur ibigħ il-prodott u talli jkun wettaq ix-xogħol. Qal li ma jistax jifhem kif ġieli ra nies ibexxu f’passaġġi fil-kampanja u staqsa x’fihom ħażin dawn il-ħxejjex li jikbru u jagħmlu l-fjur mingħajr ma ssaqquhom. Qal li dan kollu hu ġirja sfrenata għall-materjaliżmu u għall-flus li bih bil-mod qegħdin neqirdu lilna nfusna. Żied jgħid li sfortunatament min qed jagħmel dan m’għandux viżjoni twila u qed iħares lejn il-ħajja tiegħu mingħajr ma jimpurtah mill-ħajja li għad trid tiġi warajh. Qal li kif jgħid proverbju Afrikan, id-dinja tagħna mhix aħna nħalluha lil ta’ warajna imma ta’ warajna silfuhielna.

Staqsa jekk fil-fatt aħna rriduhiex din il-ħsara li qegħdin nagħmlu għal gwadann momentarju u jekk ma rriduhiex allura x’qegħdin nagħmlu biex inwaqqfuh. Minkejja dan, Baldacchino qal li kulħadd ifesfes fil-widnejn u jgħidlek li għandek bee-dead-4raġun, iżda mbagħad meta niġu fil-mument tal-prova kulħadd iġib l-iskużi.
Spjega li s-soluzzjoni fit-tul għandha tkun li wieħed jara li l-attivitajiet li jagħmel ikunu sostenibbli. Qal li ma tistax tagħmel attività li jkollha prezz moħbi li tħallsu s-soċjetà u jħallsu l-ambjent.

Dwar il-miżuri li qegħdin jittieħdu fil-preżent, Baldacchino qal li dawn huma ftit jew kważi xejn. Qal li mhux biss irid ikun hemm il-liġijiet, iżda sostna li dawn iridu jiġu inforzati bis-serjetà, li jrid ikun hemm edukazzjoni dwar kif wieħed għandu jġib ruħu b’dawn il-kimiċi u dwar il-ħsarat li qed jagħmlu u li rridu nħarsu wkoll lejn il-ġenerazzjoni ta’ għada.

Staqsa jekk aħniex qegħdin nagħmluhom dawn l-affarijiet, filwaqt li qal li l-inforzar f’dan il-qasam jeżisti biss fuq il-karta, imma fil-prattika ma jsirx. Qal li hi daqqa ta’ sikkina għalih meta jkun għaddej mit-toroq, eżempju meta jkun dieħel lejn l-ajruport, u jara li taħt is-siġar ibexxu biex ma jikbirx dan il-ħaxix. Qal li mal-ħaxix sprayer-4tkun inqerdet ukoll eko-sistema u l-ħajja tal-madwar li titħaddan fiha. Semma wkoll kif fuq il-Wied il-Għasel, fejn iċ-ċimiterju ta’ Ħal Lija u ħdejn il-Fawwara fi triq fil-kampanja qed ukoll jingħata l-bexx. Qal li dan hu ġenn, li qed jippermetti lil min jixtieq jabbuża mill-mentalità fqira dwar dawn l-affarijiet, biex jagħmel gwadann tiegħu stess, iżda bi prezz qares għas-soċjetà u għall-ambjent.


Fjuri indiġeni Maltin 1– Il-Ħannewija

August 16, 2013

logoSocjetà Filarmonika Nicolò Isouard – Festa Santa Marija 2013

Il­-Ħannewija (Achantus mollis)  Bear’s breeches

 Alfred E. Baldacchino

 Il­-ħannewija hija pjanta indiġena fir­-reġjun tal­-Mediterran u tinfirex mill­-Portugal u l­-majjistral tal­-Afrika sal­-Kroazja. Hija pjanta indiġena wkoll fil­-gżejjer Maltin, fejn tħaddar is­-sena kollha u tikber minn sena għall­-oħra minn riżoma, li tixbah għerq taħt l­-art.

L­-isem xjentifiku ta’ din il-­pjanta Acanthus mollis ġej mill-­Grieg u mil-Latin. Acanthus tfisser xewka, minħabba l­-weraq modifikati (sepals) iniggżu li jdawru l-­fjura, filwaqt li mollis ġejja mil­-Latin minħabba l­-weraq lixxi tagħha.

Weraq, fjuri,  u żerriegħa

Il­-ħannewija togħla bejn 30 u­ 80 ċm, saħansitra 180 ċm bit-­tul tal-­fjuri. Hi tifrex madwar metru wiesa’. Il-­weraq jinħassu rotob meta tmisshom, u jikbru mill­-qiegħ tal­-pjanta. Huma ħodor skuri jleqqu, u matul parti mix­-xifer tagħhom sa nofs il-­werqa jkollhom qtugħ qishom swaba’. Il-weraq huma madwar 40 ċm twal b’25 ċm wiesa’ u jikbru fuq għonq twil.

Il­fjuri-tal­ħannewija

Il­-fjuri tal-­ħannewija

Il-­fjuri sbieħ tagħha, li jistgħu jdumu jwarrdu għal madwar ħmistax­-il ġurnata, huma vjola u bojod u jikbru fuq magħseb dritt u twil. Wieħed jista’ jara dawn il-­fjuri minn madwar Marzu sa Ġunju. Ġo fihom hemm erba’ għenuq irġiel li fil-­ponta tagħhom iġorru t­-trab tad­-dakkra, u li jixbhu pniezel żgħar. L-­istess fjuri jġorru l-­ovarji nisa li jagħtu bidu biex isawru ż­-żerriegħa. Il-­fjuri jkunu mdakkra permezz tan-­naħal u tal-­bombli (bumble bees) li huma kbar u b’saħħithom biżżejjed biex jidħlu fil-­fjura sabiex jilħqu l-­għasel fil-­qiegħ tagħha.

Dan il-­bukkett fjuri jikber fuq magħseb tond għoli bejn 30 sa 40 ċm, li jista’ jkollu fuqu sa 120 fjura. Il-­fjuri li fihom 5 ċm, huma f’għamla ta’ tubu, bil­-petali bojod b’vini vjola fir-­roża. Dawn ikunu mdawra bi tliet werqiet, ħodor jew vjola skur, dik tan-­nofs tkun tniggeż aktar mit-­tnejn l-­oħra. Kull waħda minn dawn għandha par xofftejn: ta’ fuq tkun vjola.

Il-­frotta tal-­ħannewija hija ovali forma ta’ bajda, bil-­parti l-­aktar wiesgħa n-­naħa tal­-magħseb. Meta din tinxef tinqasam u tinfetaħ biex iż-­żerriegħa tkun tista’ titferrex. Xi drabi jkunu sparati ‘l barra.

Ambjent naturali

Il-­ħannewija tħobb postijiet kennija b’ħamrija mrammla jew inkella ħamrijia sinjura, u tista’ tikber ukoll f’ħamrija taflija. Tikber f’postijiet xemxija, għalkemm fi klima sħuna tagħżel postijiet kważi dejjem imdella. Pjanti xjuħ lanqas jiddejqu f’ħamrija niexfa jew niedja u jifilħu wkoll għan­-nixfa. Il­-ħannewija tiflaħ temperaturi baxxi sakemm l­-għerq ewlieni jkun magħmul u jikber f’’art li toskula l-­ilma. Imma l­-ħannewija ma tħobbx ħamrija mgħarrqa fl-­ilma u lanqas tħobb tgħaddi x­-xitwa f’’ħamrija dejjem imxarrba. Tinsab tikber kemm fi nħawi dellija kif ukoll taħt siġar ħorfija, jiġifieri, siġar li jinżgħu mill-­weraq fix­-xhur xitwin.

Sakemm taqbad, il­-ħannewija tieħu madwar sentejn, iżda mbagħad tissaħħaħ sewwa u togħla. Il-­weraq jitfaċċaw mill-­art u jikbru b’saħħithom madwar xulxin, u minn nofshom jitfaċċaw il­-fjuri.

Storja u kultura

Il­-ħannewija hija pjanta magħrufa biex iżżejjen u tintuża wkoll fil­-ġonna. Hija waħda mill­-ewwel pjanti li ġew ikkultivati. Kienet tintuża ħafna mill­-Griegi u mir­-Rumani li kienu wkoll ikabbruha fil­-ġonna tagħhom. Il­-ħannewija hija mfittxija ħafna minn dawk li jużaw il­-pjanti biex isebbħu l­-art, għalkemm sfortunatament mhux f’Malta. Hija meqjusa wkoll bħala simbolu tal-­immortalità, u minħabba f’hekk tinsab imnaqqxa ukoll fuq lapidi fiċ­-ċimiterji.

Fdalijiet-Rumani-f’Jerash,-il­Ġordan,-juru-l­irjus-tal­kolonni-mnaqqxa-bil­weraq-tal­ħannewija.

Fdalijiet Rumani f’Jerash, il­-Ġordan, juru l-­irjus tal-­kolonni mnaqqxa bil­-weraq tal-ħannewija

Saħansitra  il­-weraq tagħha nebbħu wkoll lid-­disinjaturi li naqqxuha fl-­għamara, f’manuskritti mpinġija, fil-­ġojjellerija, f’xogħol tal­-metal, injam, xogħol tal-­fidda, ċeramika, stokk u disinji fuq il­-ħitan, u anki f’arkitettura klassika. Naraw li l­-werqa tal­-ħannewija hija waħda mid-disinji l-­aktar użati mill­-qedem sal­-aħħar tas-­seklu dsatax, jekk mhux aktar. Tant kellha seher fil-­passat din il-­pjanta li l­-istudjużi tal-­istorja huma tal-­fehma li l-­weraq tagħha kienu l­-qofol tad­-disinn fl­-irjus tal­-kolonni fl-­arkitettura Grec0-Rumana. Skont manuskritti Rumani, disinji tal-­weraq tal-­ħannewija l-­ewwel li ntużaw fl-­arkitettura stil Korintu fuq ir-­ras tal-­kolnonni. Din  kienet ukoll użata bi ftit tibdil fl-­arti Kristjani u f’dik Biżantina. Wieħed jista’ jara din użata b’sengħa kbira f’xi knejjes f’Firenza, fl-­Italja.

Mediċina tradizzjonali

Bħal ħafna pjanti oħra, il­-weraq u I­-għeruq tal­-ħannewija wkoll kienu użati fil-­mediċina tradizzjonali.

Taħlita magħmula mill­-ħannewija kienet tindilek fuq il­-ġogi biex tgħin il­-muskoli u l­-ligamenti jinġibdu jew jintreħew u b’hekk tgħinhom jerġgħu jsibu l­-post naturali tagħhom fil­-ġisem.

Il­-weraq imfarrak tal­-ħannewija kien jintuża bħala ġbara biex itaffi l­-ħruq u l­-partijiet mismuta fil­-ġisem. Kimika karatteristika tagħha kienet ukoll tintuża biex ittaffi nħawi irritati ġewwa l-­kanal tal-­ikel u postijiet sensittivi oħra tal­-ġisem.

Ir­Rumani wkoll kienu jgħallu l-­għeruq biex jagħmlu ġbajjar biex jikkuraw ħruq, għadam imfekkek, gotta u kontra t­-telf tax-­xagħar.

Tant kienet użata bħala mediċina tradizzjonali fil-­passat li f’xi kunventi qodma fl­-Ewropa għadha tinstab tikber fil­ġonna fi rqajja’ tal­-ħxejjex mediċinali.

Tnissil

Il­-ħannewija tista’ titnissel miż­-żerriegħa hekk kif din tkun saret. Din tnibbet wara xi tlieta jew erba’ ġimgħat u meta n-­nibbieta tkun kbira biżżejjed biex tintrefa’, għandha titħawwel waħda waħda f’qasira. Wara madwar sentejn tista’ titħawwel fl­-art tard fir-­rebbiegħa jew kmieni fis-­sajf. Tista’ wkoll titnissel billi jittieħdu biċċiet mir-­riżoma. Dawn il­-biċċiet għandhom jittieħdu tard fil­-ħarifa jew kmieni fix­-xitwa u wara ftit gimgħat li jitpoġġew fuq il­-ħamrija jidhru l­weraq.

Użu fil­-ġonna

Barra minn pajjiżna il­-ħannewija tintuża ħafna fil­-ġonna u anki fit-tisbiħ ta’ artijiet pubbliċi. Dan jista’ ukoll jibda’ jsir f’pajjiżna u filwaqt li ssebbaħ fejn titħawwel, tgħin ukoll biex tqajjem kuxjenza aktar b’saħħitha favur l­-apprezzament tal-­wirt naturali Malti, kif ukoll tgħin biex ma jinħlewx riżorsi u hekk dawn ikunu jistgħu jintużaw aħjar.

Barra minn Malta, il-­ħannewija, iżżejjen il-­ġonna-pubbliċi bil-­weraq kbar u l-­fjuri sbieħ tagħha.

Barra minn Malta, il-­ħannewija, iżżejjen il-­ġonna pubbliċi bil­-weraq kbar u l-­fjuri sbieħ tagħha.

Fil-­madwar tal­-Mosta il­-ħannewija tista’ titkabbar, fost oħrajn, quddiem iċ­-ċentru ċiviku ħdejn il­-knisja, u anki ngħidu aħna, fil-­gżejjer tat-traffiku mdaqqsa li hemm kif wieħed ikun dieħel jew kif ikun ħiereg mill­-Mosta, u anki matul Vjal l­Indipendenza.

aebaldacchino@gmail.com