Fjuri indiġeni Maltin 8 – Il-Kaħwiela

August 16, 2016

logoSoċjetà Filarmonika Nicolò Isouard – Festa Santa Marija Mosta – Awwissu 2016    

Il-kaħwiela – Anemone coronaria – Crown Anemone

Alfred E. Baldacchino

Fuq ir-riħ tal-Wied tal-Isperanza nsibu Triq il-Kaħwiela. Isem ta’ fjura li ta’ min inkunu nafu ftit aktar fuqha.

Il-kaħwiela hija fjura li tikber fis-selvaġġ madwar il-Mediterran. Tinstab tikber ukoll f’pajjiżna għaliex hija fjura Maltija. Fjura indiġena għal Malta, jiġifieri minn dejjem kienet tikber fil-gżejjer Maltin u ma nġabetx hawn mill-bniedem. Din l-ispeċi tagħmel parti mill-familja taċ-ċfolloq (buttercups)  u tinstab fil-grupp (genus)  tal-Anemone.

L-ispeċi ta’ fjuri f’dan il-grupp għandhom basla tonda li tkun midfuna mhux fil-fond taħt wiċċ il-ħamrija. Din il-basla tagħmel il-kaħwiela pjanta perenni, jiġifieri tgħix għal aktar minn sentejn. F’pajjiżna twarrad minn Jannar sa Marzu. Imbagħad torqod matul ix-xhur tas-sajf, u kif tħoss l-ewwel xita fil-ħarifa, mill-basla jfeġġgħu u jikbru l-weraq.

Anemone_Coronaria 2Il-weraq jikbru fuq magħseb twil u x-xifer tagħhom ikunu maqtugħ forma ta’ swaba’. Il-magħseb tal-fjura wkoll jikber mill-basla. Dan joħroġ minn taħt l-art mgħawweg bħal ganċ, imma aktar ma jitwal aktar jiddritta. Tard fix-xitwa jiftħu l-fjuri mill-buttun tal-weraq, fuq magħseb twil mingħajr weraq, iżda muswaf.

Il-fjura tal-kaħwiela jkollha bejn ħamsa sa sitt petali, b’diametru ta’ bejn 3 sa 8 ċm. Dawn jistgħu jkunu jew ħomor, bojod jew koħol. Huma jkunu mwieżna fuq it-tliet werqiet modifikati li bihom ikun magħmul il-buttun. Il-kaħwiela togħla minn 15 sa 45 ċm.

F’nofs il-fjura nsibu għenuq irqaq li fit-tarf tagħhom ikollhom il-boroż żgħar bil-għabra tad-dakra, kif ukoll il-partijiet li jkollhom l-ovarji bil-bajd. Dawn ikunu blu metalliku skur, jidhru suwed, li jiġbdu lejhom l-insetti, fosthom naħal, li jdakkru l-fjura. Ta’ spiss wieħed jista’ jara xi ħanfus fil-fjura tal-kaħwiela.

Anemone_Coronaria 3Din hija pjanta li tagħmel iż-żerriegħa li tkun magħluqa ġo frotta b’qoxra ħoxna. Għalhekk din l-ispeċi hija Angiosperma, kelma Griega li tfisser żerriegħa li tkun magħluqa b’għatja. Il-kaħwiela tagħmel numru kbir ta’ żerriegħa li jkollhom troffof ta’ xagħar fin biex jgħinhom jinfirxu u jissiefħu ’l bogħod bir-riħ.

Il-kelma Anemone hija kelma Griega li tfisser maħbuba mar-riħ. Skont in-naturalisti Rumani Pliny u Elder, il-kaħwiela tiftaħ biss meta jkun ir-riħ U forsi għalhekk il-ħajja tal-fjura ma tantx hija waħda twila.

Il-botanista Grieg Dioscorides, jgħid li l-kaħwiela tintuża għall-għanijiet mediċinali. Huwa jikteb li meta l-meraq tal-għeruq tal-kaħwiela jintgħasru fl-imnifsejn, dan inaddaf ir-ras. U meta l-għeruq jintgħomdu jnaddfu il-mogħdijiet tan-nifs mill-maħta.

Jgħid ukoll li meta l-għeruq tal-kaħwiela jitgħarrqu fl-imbid, dan jgħin kontra l-infjammazzjoni u dwejjaq oħra fl-għajnejn. Barra minhekk, jgħid, li l-magħseb tal-weraq u l-weraq jintużaw biex jgħinu n-nisa li jkunu jreddgħu, u anki fit-tnixxija tad-demm tagħhom.

Anki Plinju l-Ikbar jikteb li l-anemone tista’ wkoll tintuza kontra d-deni, imma l-fjura trid tinġabar hekk kif tidher waqt li jitlissen kliem meqjus. Din tinżamm imġeżwra f’ċaruta ħamra u tinżamm fid-dell, biex tkun lesta biex titpoġġa fuq dak li jkollu d-deni. Tant li fl-Ewropa, fiż-żminijiet tan-nofs, kienet titpoġġa kuruna magħmula mill-fjuri tal-kaħwiela madwar l-għonq tal-persuna marida, għax kien maħsub li din tgħin biex tniżżel id-deni.

Anemone_Coronaria 1Fit-twemmin u tradizzjonijiet tal-Griegi tal-qedem, kien maħsub li l-kaħwiela kellha rabta mal-imħabba ta’ Venere ma’ Adonis. Skont il-mitoloġija Griega, Adonis inqatel minn ħanżir selvaġġ waqt li kien għall-kaċċa tiegħu. Meta Venere ratu mixħut fuq ir-ramel f’għadira demm, ferxet ftit għasel ifuħ fuq id-demm tiegħu u minnu kibret il-fjura kaħwiela!

Fil-gżejjer Maltin il-kaħwiela nsibuha tikber kemm fl-għelieqi maħduma, fl-għelieqi mitluqa, u anki qrib il-widien. Mhux daqshekk rari, u nstabet tikber, fost oħrajn, f’Wied id-Dis, il-Għargħur, il-Buskett, il-Wied ta’ Kandja u Wied Qirda. F’Għawdedx tista’ tinstab ukoll fix-Xagħra, Marsalforn u d-Dabrani, kif ukoll Kemmuna.

U t-triq fil-Mosta hija msemmija għal din il-fjura.

 

aebaldacchino@gmail.com

Ara wkoll:

Fjuri indiġeni Maltin 7 – Is-Sempreviva ta’ Għawdex

Fjuri indiġeni Maltin 6 – Għajn is-serduq

Fjuri indiġeni Maltin 5 – It-Tengħud tax-Xagħri

Fjuri indigeni Maltin 4 – It-tengħud tas-siġra

Fjuri indiġeni Maltin 3 – Il-Kappara

Fjuri indiġeni Maltin 2 – Il-Kromb Il-baħar

Fjuri indiġeni Maltin 1 – Il-Ħannewija

 

 

Advertisements

L-GĦARGĦAR: is-sigra nazzjonali

November 16, 2015

book-cover-2

2015

L-GĦARGĦAR: is-sigra nazzjonali

Alfred E. Baldacchino

Is-siġra tal-għargħar darba kienet komuni ħafna fil-gżejjer Maltin. Din kienet tiksi wesgħat kbar f’Birkirkara u fl-inħawi ta’ madwarha. Hemm inħawi li huma maħsuba li kienu msemmijin għal din is-siġra, bħal San Ġwann tal-Għargħar u Ħal-Għarghur. Iżda hawn minn jgħid li l-Għargħur, kif jixhdu mappi qodma, hu mnissel mill-isem Girgor. Mhux dokumentat li din is-siġra kienet tikber fis-selvaġġ la f’Għawdex u lanqas f’Kemmuna, għalkemm illum jinstabu xi siġar żgħar li ġew imħawwla mill-bniedem f’dawn iż-­żewġ gżejjer.

1 - Siġra tal-għargħar li tinstab San Anton

 Waħda miż-żewġ siġriet tal-għargħar li jikbru f’San Anton

L-għargħar hija siġra mill-­familja taċ-ċipress. Din ma tinstabx biss fil-gżejjer Maltin, għax fl­-Ewropa tikber f’roqgħa żgħira fix­-xlokk ta’ Spanja viċin Kartagena, fir-­reġjun ta’ Mursja. Hemm indikazzjonijiet li fl-imgħoddi din is-sigra kienet aktar komuni fl-Ewropa u nqerdet għalkollox ħlief f’dik ir­-roqgħa fi Spanja u fil-gżejjer Maltin. Dan jirriżulta minn numru ta’ fossili ta’ din is-sigra li nstabu fi Franza.

Illum hija aktar komuni u mifruxa fil-Magreb, bħal fil-Marokk fuq il-kosta tal-Atlantiku, fl-Algerija u f’Tunes. Mhemmx provi li din is-sigra tikber fil-Libja għalkemm huwa rrappurtat li din tikber hemm ukoll.

Fil-gżejjer Maltin illum hija meqjusa bħala siġra rari ħafna u tikber fis-selvaġġ f’xi ħames postijiet, fosthom l-aktar magħrufa huma fil­-Maqluba, viċin il-Qrendi fejn hemm xi tliet siġriet, fl-inhawi tal­-Mellieħa, il-Mosta, u fl-Imġiebah viċin Selmun. F’uħud minn dawn l-inħawi tikber siġra waħda biss.

gharghar-3

Il-prinjoli tal-għargħar għadhom ma sarux.

Oħrajn kienu jikbru f’Wied Filep, li kien fergħa minn Wied il-Għasel. Dawn inqerdu minn barriera tal-­qawwi li ħadet il-blat kollu għaż-żrar. Hemm għargħar oħra li ġew imħawla mill-bniedem. Fost dawn insibu tnejn fil-ġonna ta’ San Anton u oħra fil-ġonna privati tal-President ta’ Malta.

Huwa maħsub li dawn tkabbru minn żerriegħa li ttieħdet mis-siġar tal­-Maqluba. Siġar oħra nsibuhom il-­Mall u l-Argotti fil-Furjana, tnejn fil­-ġnien San Filep, biswit l-Argotti, tnejn iżgħar oħra fil-Ġnien tal-Milorda Sa Maison, tlieta oħra fil-Buskett, daqs nofs tużżana oħra fil-ġonna tal-Università f’tal-Qroqq, u waħda l-Marsa.

Is-siġra tal-għargħar tħaddar is-sena kollha u tiflaħ għan-nixfa. Hija tikber fil-makkja tal-Mediterran, għalkemm ġieli tikber fi xquq fil-blat u f’wesgħat bi blat b’pendil. Din tilħaq għoli ta’ madwar 15-il metru, fuq zokk kanella ħamrani, u togħla għall-ponta għalkemm mifruxa fil-­baxx.

gharghar-4

Il-weraq tas-siġra tal-għargħar.

Meta jkunu għadhom qed jifformaw iz-zkuk ewlenin li fuqhom is-siġra tal-għargħar tkun mibnija, dawn ikunu mgħottija bil-weraq. Il-weraq ta’ din is-siġra huma rqaq bħal tal-koniferi l­-oħra, twal bejn  1 mm sa 8 mm u wesgħin minn madwar 1 mm sa 1.5 mm. Huma għandhom leħħa fl-ikħal. L-aktar friegħi żgħar ikunu ċatti. Il-­weraq huma żgħar u ċatti u jikbru f’pari imsallbin fuq xulxin, aktar qrib xulxin lejn il-ponta tal-magħseb, qishom bukkett ta’ erba’ madwar il-­magħseb. Il­-friegħi ċatti u fini jkunu miksija b’dan il­-weraq li jkollhom qisa għatja ta’ qxur, l-­iżjed minn fejn jaqbdu mal­-magħseb.

gharghar-5

Il-prinjoli tas-siġra tal-għargħar miftuħa meta ż-żerriegħa tkun taret.

Għall-ħabta ta’ Novembru u Diċembru, xi minn daqqiet ukoll qabel, jibda jidher il-weraq speċjalizzat. Dan ikun weraq raġel jew weraq mara, iżda t-tnejn li huma jikbru fuq l-istess siġra. Ġo dan il-weraq speċjalizzat raġel ikun hemm l-għabra tad-dakra. Dawn ifarfru din l-għabra tad-dakkra għall-habta ta’ Settembru sa Diċembru, u b’hekk idakkru l-weraq speċjalizzati nisa li jifformaw il-frott li jissejjah prinjol. Kull frotta tas-siġra tal-għargħar tkun għaliha, waħda fit-tarf tal-ponot tal-friegħi. Din il-prinjol żgħir ikun tond u bejn 8 sa 12-il millimetru u jkun mibni minn erbat iqxur trijangulari tal-­injam. lż-żerriegħa li tkun ġo fih għandha par ġwienah wesgħin, qishom tal-karta, biex ikunu jistgħu jitferrxu bir-riħ bla tbatija.

Mis-siġra tal-għargħar toħroġ qisa gomma li bl-Ingliż tissejjah sandarac gum. Huwa għalhekk li wieħed mill-ismijiet tas-siġra bl’Ingliż huwa sandarac gum tree, għalkemm l-ismijiet l-aktar użati bl-­Ingliż huma arar tree jew alerce. Il­-kelma għargħar ġejja mill-­isem Għarbi tas-­siġra, araar.

Din il-gomma għandha numru ta’ użi fl-industrija. Jingħad ukoll li tintuża kontra t-taħsir tas-snin billi tingħorok fuqhom. Ġieli ntużat ukoll minflok il-balzmu tal-Kanada fil-tħejjija ta’ ħġieġ għall-mikroskopju.

L-injam tal­-għargħar bl-ingliż jissejjah citron wood u għalhekk xi mindaqqiet din is-siġra bl-Ingliż tissejjah ukoll citron wood tree. Il-kelma citron ġejja mit-Taljan citro jew aktarx cedro. Dan l-injam huwa mfittex ħafna għal xogħol fin fl-injam.

Ir-Rumani kienu jfittxu ħafna dan l-injam biex jużawh bħala materjal għall-bini.

Bħas-siġar koniferi oħra, l-għargħar tiflaħ ħafna għan-nixfa, kif ukoll kapaċi tikber qrib ix-xatt għax tiflaħ ukoll għal ammont ta’ melħ. Dan jagħmilha siġra adattata ħafna biex biha nħaddru wesgħat b’pendil fil-blat li għandna fil-gżejjer Maltin.

Minkejja li l-għargħar tinħaraq mill-ewwel, ma tinqeridx malajr għax wara l-ħruq dlonk terġa’ ttella’ friegħi oħra minn taħt l-art.

Fis-16 ta’ Jannar tal-1992 l­-għargħar ġiet iddikjarata s-siġra nazzjonali. Ġiet imħarsa bil-liġi b’Avviż Legali Numru 49 tal-1993. Hija wkoll meqjusa bħala siġra mhedda u b’firxa żgħira fil-gżejjer Maltin, imniżżla wkoll fil-ktieb l-aħmar tal-gżejjer Maltin (Red Data Book) bħala siġra mhedda u li għandha firxa żgħira fil-Mediterran.

L-għargħar hija waħda mis-siġar imniżżla fi skeda I tar-regolamenti tal-ħarsien tas-siġar u l-imsaġar li ġew ippubblikati f’Avviżi Legali 200 tal-24 ta’ Mejju, 2011.

Minħabba li s-­siġra tal­-għargħar mhix komuni, u hekk l-­ambjent naturali tagħha ma għandux stat ta’ ħarsien tajjeb, kif ukoll il-­firxa tagħha hija dejqa, dan it-­tip ta’ ambjent huwa meqjus bħala ambjent ta’ priorità mill­-Unjoni Ewropea. Dan wassal biex fejn hemm siġar tal­-għargħar jikbru fis-selvaġġ fil-­gżejjer Maltin, dawn ġew dikjarati bħala Żoni Speċjali ta’ Konservazzjoni.

Hija mnissla wkoll fil-lista tal-Kunsill tal-Ewropa li jinkludu pjanti rari, mhedda, u endemiċi tal-Ewropa. Hija tidher ukoll bħala siġra mhedda, fil-lista ppublikata fl-1997 mill-Għaqda Internazzjonali tal-Ħarsien tan-Natura (International Union for the Conservation of Nature).

L-għargħar hija siġra li tista’ ssebbah ’il-pajjiina, kemm bi msaġar li hija tista’ tinseġ, kif ukoll bil­-preżenza tagħha fl-irħula u l-ibliet tagħna. Hija siġra maħluqa għall-klima Mediterranja, kif ukoll għall-karatteristiċi tal-ambjent Malti.

Minn mindu ġiet magħrufa bħala s­-siġra nazzjonali, bdiet titħawwel f’numru ta’ postijiet oħra, l-­aktar fl­-iskejjel, u llum hija mferrxa mhux ħażin. Numru minn din is-siġra ġew imħawwla f’Wied Għollieqa. Wieħed jieħu gost jara li qed tintuża aktar u titħawwel aktar biex issebbaħ ’il-pajjiżna. Hija ħafna faċli li titnissel minn żerriegħa meħuda minn siġar Maltin kif jafu sewwa t-tfal tal-iskola, anki dawk primarji, li jkabbruha kull sena.

Tetraclinis-articulata---FD-152

Iż-żerriegħa tal-għargħar li tkun moħbija fil-prinjoli.

L-għargħar mhix siġra diffiċli biex titnissel, Iż-żerriegħa tinstab fil-prinjoli żgħar li għandhom jiġu miġbura matul Settembru sa kmieni f’Ottubru. Meta ż-­żerriegħa tinħareġ mill­-prinjol għandha titqiegħed fix-xemx għal xi ġimgħatejn. Iż-żerriegħa għandha tinżera f’Marzu f’ħamrija li tkun imqalba tajjeb biex fiha tiġbor l-arja. Iż-żerriegħa tħobb postijiet niexfa. Metodu li jgħin fit-tnissil tas-siġra tal-għargħar hija li l-borża li fiha tkun miżrugha titqiegħed kemmxejn fuq ġenbha biex b’hekk tgħin ħalli l-ilma joskula ’l barra.

Sfortunatament, dawk li jaraw biss qligħ kummerċjali, jimpurtaw din is-siġra minn barra minn Malta, kif wieħed jista’ jara’ fit-triq Diċembru 13. Minbarra li dawn is-siġar jistgħu jdaħħlu magħhom mard u speċi oħra barranin li jagħmlu ħsara lill-ambejnt Malti, kif fil-fatt ġara meta ġew importati xi siġar oħra, siġar tal-għarghar importati jniġġsu l-għaġna ġenetika tal-popolazzjoni tas-siġra tal-għargħar Maltija.

Hemm ħafna aktar bżonn ta’ tagħrif u edukazzjoni biex l-apprezzament tas-siġar jiżdied.

Isem Malti: Għargħar

Isem Ingliż: Sandarac Gum Tree

Isem xjentifiku: Tetraclinis articulata

aebaldacchino@gmail.com