Fjuri indiġeni Maltin 10 – Is-salvja tal-Madonna

August 15, 2018

Soċjetà Filarmonika Nicolò Isouard – Festa Santa Marija – Mosta

l-Erbgħa, 15 ta’ Awissu, 2018

Is-salvja tal-Madonna

Alfred E. Baldacchino

Is-salvja tal-Madonna hija waħda mill-ħafna speċi ta’ fjuri indiġeni Maltin li taqsam din l-art magħna. Iltqajna magħha fl-aħħar kitba li dehret f’din il-pubblikazzjoni s-sena l-oħra meta tkellimna fuq Wied il-Għasel.

Is-salvja tal-Madonna ilha tikber fil-gżejjer Maltin minn qabel il-bniedem rifes fuq dawn il-gżejjer. Għalhekk hija indiġena. Dan ifisser li din il-pjanta tinstab tikbr ukoll f’pajjiżi oħra. Din tinstab tikber ukoll fis-selvaġġ fl-għoljiet madwar il-Mediterran mill-Greċja sal-Iżrael. Tikber ukoll fl-Albanija, fl-Italja, fil-Bożnija Ħerzegovina, fil-Kroazja, fil-Maċedonja, fil-Montenegro, fis-Serbja u fis- Slovenja.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-familja Lamiaceae, familja li hija magħrufa bħala l-familja tal-menta. Din il-familja tħaddan fiha madwar 236 ġeneru li fihom jiġbru aktar minn 7,000 speċi mxerrda mad-dinja. Uħud minn dawn huma mkabbra kemm għall-weraq ifuħ u l-fjur li jiġbed l-għajn. Dan jagħmel il-familja Lamiaceae, waħda importanti għall-bniedem anki minħabba n-numru ta’ ħwawar li juża biex jgħinuh jagħti togħma aħjar lill-ikel, biex jagħmel il-fwieħa, jew fl-użu medicinali. Fost dawn insibu l-ħabaq, in-nagħniegħ, il-klin, is-salvja, il-merqdux, l-origano, l-issopu, is-sagħtar, il-ħabaq, is-sagħtrija u l-lavanda.

Wieħed mill-ġeneru f’din il-familja huwa l-Phlomis, ġeneru li jiġbor fih madwar 100 speċi ta’ pjanti. Dan il-ġeneru huwa magħruf ukoll għall-użu fil-mediċina tradizzjonali. L-ispeċi f’dan il-ġeneru għandhom kimika bioloġika li tintuża għall-kuluri, għall-fwieħa, u għall-mediċina tradizzjonali bħal kontra d-diabete.

Is-salvja tal-Madonna hija waħda mill-ispeċi f’dan il-ġeneru Phlomis. Fil-gżejjer Maltin tikber mal-ġnub tal-widien, qalb il-blat, fix-xagħri, fil-makkja u anki fl-isteppa. Hija tikber minn sena għall-sena, togħla minn metru sa tnejn u tinfetaħ madwar metru u nofs, daqs li tilħaq meta jkollha minn 5 sa 10 snin.

Il-magħseb tagħha huwa twil, muswaf, u jwieżen weraq griżi jagħtu fl-aħdar, bojod minn taħt, u li jinħassu qishom bellus. Il-werqa tkun forma ta’ qalb fejn taqbad mal-magħseb b’għonq twil madwar 4 ċm, u ġejja għall-ponta, twila anki sa 12-il ċm. Jingħad li l-weraq tagħha jintużaw kontra s-sogħla.

Il-fjuri tas-salvja tal-Madonna jkunu madwar 3 ċm twal, u jidhru fi troffof sofor b’leħħa oranġjo, qishom tubi minn 3 sa 9 ċm twal, f’saffi fuq xulxin. Dawn ikunu jfuħu u jidhru bejn Marzu u Ġunju jikbru madwar xulxin f’għaqda ta’ 20, fuq għonq qasir.

Is-salvja tal-Madonna kienet magħrufa minn Wied Inċita, Wied il-Għasel, il-Mellieħa, Misraħ Għonoq, il-Majjiesa, l-Aħrax, il-Buskett, Ħad-Dingli, Ħofret ir-Rizz, Wied Anglu, Binġemma, Wied Ħesri, matul il-Victoria lines, u fil-madwar ta’ Għar lapsi.

ir-ras tal-fjura niexfa biż-żerriegħa ġo fiha

Mhux diffiċli xejn biex tnissel is-salvaja tal-Madonna. Iż-żerriegħa li tinġabar għandha tinżera’ fir-rebbiegħa u, jew titpoġġa għall-ewwel f’serra, jew inkella f’qasrija mogħttija bi ħġieġa. Imma din ma għandhiex titħalla fix-xemx. Meta tnibbet u wieħed ikun jista bis-swaba’ jaqbad l-ewwel weraq li joħorġu miż-żerriegħa, għandha titpoġġa waħda waħda f’qasrija għaliha. Iżda ma għandhiex titħalla fix-xemx għall-ewwel sena. Din tista’ titħawwel fl-art fir-rebbiegħa ta’ wara, f’post fix-xemx imma li ma jżommx l-ilma.

Is-salvja tal-Madonna tista’ titnissel ukoll bil-biċċiet. Għandhom jintagħżlu biċċiet li jkunu sejrin jagħmlu l-injam u dawn jitħawlu bejn Lulju u Awissu.

Hija tiflaħ għan nixfa u ma għandhiex bżonn ta’ ħafna fsied. Tista’ tintuża biex iddawwar xi wesgħat, anki jekk dawn ikunu żgħar, kif ukoll tintuża fil-ġonna. F’pajjiżna hija mhedda u għalhekk hija mniżżla fil-ktieb l-aħmar ta’ Malta.

Hija ħasra li pjanta sabiħa bħas-salvja tal-Madonna hija daqshekk imwarrba. Hija tista’ tintuża anki biex isebbaħ l-ambjent urban tal-gżejjer tagħna, iżda minflok hekk, qed jinġabu pjanti eżotiċi barranin. F’pajjiżi oħra fejn tikber, din tintuża biex issebaħ il-ġonna kif ukoll għall-bukketti tal-fjuri. Hija fjura li tiġbed lejha numru ta’ naħal u friefet.

aebaldacchino@gmail.com

Ara wkoll:

Fjuri indiġeni Maltin 9 – In-narċis

Fjuri indiġeni Maltin 8 – Il-kaħwiela

Fjuri indiġeni Maltin 7 – Is-sempreviva ta’ Għawdex

Fjuri indiġeni Maltin 6 – Għajn is-serduq

Fjuri indiġeni Maltin 5 – It-tengħud tax-xagħri

Fjuri indiġeni Maltin 4 – It-tengħud tas-siġra

Fjuri indiġeni Maltin 3 – Il-kappara

Fjuri indiġeni Maltin 2 – Il-kromb il-baħar

Fjuri indiġeni Maltin 1 – Il-ħannewija

Advertisements

Fjuri indiġeni Maltin 2 – Il-Kromb Il-baħar

June 30, 2014

NewsBook

It-Tnejn, 30 ta’ Ġunju, 2014

Il-Kromb il-baħar

 Alfred E. Baldacchino

 Il-kromb il-baħar hija pjanta indiġena Maltija, jiġifieri din minn dejjem kienet tikber fil-gżejjer Maltin qabel il-bniedem rifes fuq dawn il-ġżejjer. Din hija pjanta perenni: tgħix għal numru ta’ snin u mhux għal sena waħda biss. Tikber mal-kosta u tiflaħ għall-kondizzjonijet ħorox, bħar-raxx tal-baħar, sħana u nuqqas ta’ ilma. Togħla madwar 100 ċm u tħaddar is-sena kollha.

5-kromb-il-bahar

Il-kromb il-baħar tikber ukoll fil-punent u fiċ-ċentru tal-Mediterran u fit-tramuntana tal-Afrika, fin-nofsinhar tal-Ewropa u wkoll fit-Turkija. Imma l-ispeċi li tikber fil-gżejjer Maltin hija sotto­speċi endemika, u din tikber biss fil-gżejjer Maltin u fi Sqallija. Bħala speċi endemika hija mħarsa bl’Aviż Legali 311 tal-2006.

Il-weraq tal-kromb il-baħar huma forma ta’ lanza twal minn 5 sa 15-il­ ċm u wiesgħa minn 3 sa 7 mm. Il-weraq jaqbdu mal-magħseb fuq għonq u jkollhom qatgħat qishom swaba qosra. Kemm il-weraq kif ukoll il-magħseb huma miksija b’xahar matt abjad kemmxejn twil li jikber fuq ġenbu u li jagħti dehra fiddiena lill-pjanta. Dan aktar jiksi l-weraq minn taħt milli minn fuq, tant li meta l-weraq jeqdiemu minn fuq ikunu lixxi u aktar ta’ lewn ħadrani. Il-kromb il-baħar jikber fix-xquq tal-blat, mal-ħitan u fix-xquq tagħhom u huwa komuni ħafna ħdejn il-baħar. Wieħed jista’ jaraha bil-fjur matul ir-rebbiegħa u s-sajf.

8-kromb-il-bahar

Il-fjuri tal-kromb il-baħar ikun fihom madwar 4 ċm diametru, jikbru fuq għonq qasir imħaddnin ma’ xulxin u mgħaqqdin ma magħseb, u hekk jiffurmaw bukkett.

Din il-pjanta indiġena tintuża wkoll fil-mediċina tradizzjonali. Taħlita minn din il-pjanta tintuża biex jinħaslu l-għajnejn minħabba l-katarretti, minħabba viżta mċajpra, u anki għall-inflammazzjoni tal-għatu tal-għajn minn ġewwa fejn jgħatti l-għajn.

Minbarra hekk il-kromb il-baħar jiġi kkultivat wkoll biex jintuża biex issebbaħ l-art. Sfortunatament minkejja s-sbuħija tiegħu u l-fatt li huwa adattat għall-ambjent Malti għax huwa indiġenu, u ma tantx irid ilma, xejn ma hu apprezzata f’pajjiżna u mhux biss ma jintużax imma anki jinqered fejn jikber fil-kampanja.

Il-mentalità li ħakmet lill-bniedem, anki f’pajjiżna, tagħti valur biss lil dawk l-affarijiet li jħallas għalihom, filwaqt li dawk li jikbru jew jiġu waħedhom u jsebbu l-pajjiżna, bħal ngħidu aħna l-fjuri u s-siġar slavaġġ u l-ilma tax-xita, ma jtihom l-ebda valur. Dan qed iwassal għan-nuqqas ta’ apprezzament u qiegħed jagħmel ħafna ħsara lill-ambjent naturali tal-gżejjer Maltin, qerda li xi kultant issir bil-barka uffiċjali u mħallsa minn flus il-poplu.

Il-kromb il-baħar jista’ jsebbah anki l-ambjent urban kemm quddiem id-djar, u anki fi rqajja’ fl-ibliet u fl-irħula u matul it-toroq. Meta jitħawlu dawn jieħdu ħsieb tagħhom infushom u ma jkunux iridu wisq xogħol biex jikbru u jissaqqew. Jikbru minn sena għal sena. Il-fatt li dawn ma jintużawx mhux biss juri n­nuqqas ta’ apprezzament tal-wirt naturali ta’ pajjiżna imma juri wkoll li l-għan ewliena fix-xogħol tat-tisbih tal-art f’pajjiżna isir biss għall-qliegħ tal-flus, mingħajr ebda ħsieb ta’ edukazzjoni u ħarsien tal-biodiversità Maltija.

7-kromb-il-bahar

Isem Malti:  KROMB IL­-BAĦAR

Isem Inglilż:  Sicilian silver ragwort

Isem xjentifiku:  Jacobaea maritima subsp. sicula = Senecio cineraria

 ara wkoll:

Fjuri indiġeni Maltin 1 – Il-Ħannewija http://wp.me/pL6Mk-ua

Discovering wild flowers at Dingli http://wp.me/pL6Mk-uB

aebaldacchino@gmail.com