Fjuri indiġeni Maltin 4 – It-tengħud tas-siġra

September 25, 2014

NewsBook

Il-Ħamis, 26 ta’ Settembru, 2014

It-tengħud tas-siġra

Alfred E. Baldacchino

It-tengħud tas-siġra hija pjanta indiġena għall-gżejjer Maltin, jiġifieri sa minn dejjem kieni tikber f’dawn il-gżejjer. Hija pjanta Maltija, li tikber fis-selvaġġ mal-ġnub tal-widien, fix-xagħri, u tikber ukoll f’postijiet diffiċli biex tintlaħaq, l-aktar fi nħawi qrib il-baħar. Fil-gżejjer Maltin wieħed jista’ jara minn dawn it-tengħud tas-siġra, fost oħrajn, f’Wied il-Għasel, il-Ġnejna, Binġemma, Wied Filep, il-Buskett, Ħad-Dingli, u f’Għawdex ix-Xlendi, l-Imġarr, Ta’ Ċenċ, il-Qala, in-Nadur, San Blas, u anki Kemmuni.

2-Tengħud-tas-siġra

L-ambjent naturali fejn l-aktar li tikber it-tengħud tas-siġra.

Din tagħmel parti minn familja kbira ta’ pjanti li jwarrdu – l-Euphorbiaceae – familja li tħaddan fiha madwar 2000 speċi differenti ta’ pjanti. Fil-gżejjer Maltin insubu madwar 17-il speċi ta’ tengħud li jikbru fis-selvaġġ, fosthom it-tengħud tar-ramel, it-tengħud tax-xatt u dik tax-xagħri li hija endemika, jiġifieri tinstab tikber fil-gżejjer Maltin biss.

Minbarra f’Malta, it-tengħud tas-siġra  hija mifruxa sewwa madwar il-Mediterran: mill-Iberja sal-Eġittu. Waħda mill-ispeċi mhux Maltija li nsibu f’din il-familja kbira, hija l-Ponsietta, li tinbiegħ bil-kbir fil-ġranet tal-Milied.

3-Tengħud-tas-siġra

Dehra mill-qrib tal-fjura tat-tengħud tas-siġra.

It-tengħud tas-siġra togħla sa 2 metri. Hija pjanta ħorfija, jiġifieri, twaqqa’ l-weraq f’parti mis-sena. Din twaqqahom fis-sjaf meta torqod matul il-ġranet sħan minn Mejju sa ma tagħmel l-ewwel xita. Hekk kif tħoss ix-xita jibdew jifilsu (jispuntaw) il-weraq ħodor jagħtu fl-ikħal li jistgħu jitwalu minn 25 sa 65 mm u wesgħin minn 3 sa 8 mm. Minn Diċembru sa Mejju tinkesa bi fjuri sofor li jiddakkru mill-insetti, l-aktar speċi ta’ dubbien, biex jagħmlu ż-żerriegħa. Din ikun fiha 3 mm diametru, ċatta minn tulha u kemmxejn griża. Meta ż-żerriegħa ssir, il-pjanta tisparaha ’l barra. Meta din taqa’ fl-art, in-nemel iġorruha aktar ’l bogħod mill-pjanta omm. Aktar ma joqrob is-sajf il-weraq jinbidlu minn lewn aħmar-oranġjo sa aħmar dagħmi, sakemm jaqgħu kollha fis-sajf, u t-tengħud tas-siġra torqod waqt li tistenna’ l-ewwel xita.

1-Tengħud-tas-siġra

Il-weraq jieħdu lewn ta’ aħmar dagħmi aktar mal-ġranet isiru sħan u joqrob is-sajf.

It-tengħud tas-siġra għandha bħal ħalib li minbarra li huwa velenuż, jirrita ’l-ġilda u wieħed irid joqgħod ħafna attent meta jersaq u jmiss ma’ din il-pjanta. Huwa perikoluż ħafna jekk dan jidħol fl-għajnejn. Dan il-likwidu jinstab fl-ispeċi ta’ dan il-familja u huwa karatteristiku tagħhom. Kif joħroġ minn xi parti tal-pjanti jinxef kif iħoss l-arja. Minħabba f’hekk l-annimali li jirgħu jżommu ’l bogħod minnha.

Sa mill-qedem dan il-likwidu abjad ta’ din il-pjant kien jintuża fil-mediċina tradizzjonali. Dan kien jintuża biex ifejjaq xi mard u anki biex inaffar l-insetti. Kien jintuża kontra t-tumuri u l-felul fuq il-ġilda.  Ilum dan qed jiġi studjat aktar bir-reqqa. L-isem spurge ġej mill-Inglilż u l-Franċiż qadim li tfisser tnaddaf, minħabba li din kienet tintuża bħala porga.

Ngħid għalija ma nixba’ qatt inħares lejn din il-pjanta, speċjalment meta tkun bil-fjur. Meta jkolli l-kaxxa tar-ritratti miegħi, mhux faċli li nieqaf niġbed ritratt wara ritratt. Il-bidla fid-dehra ta’ din is-siġra matul l-istaġuni wkoll issaħħarni. F’waqt tkun qisha mejta, għarwiena minn kull werqa (kif tinstab issa), u f’waqt ieħor tinkesa bil-mod il-mod  b’weraq sabiħ, u f’daqqa waħda tfur bil-fjuri sofor. Aktar ma tisħon il-ġurnata, aktar tibdel l-ilwien tal-weraq, sakemm jaqgħu u torqod.

Niftakar meta darba tajt pjanta minn dawn lill-ħabib tiegħi, kien tarrafli li l-ġardinar tiegħu qallu li din mietet meta daħal is-sajf u qalagħhielu!

It-tengħud tas-siġra nsibuha mniżżla fi Skeda III ta’ Avviż Legali 311 tal-2006. L-ispeċi ta’ annimali u ta’ pjanti li jinstabu f’din l-iskeda huma ta’ interess nazzjonali u biex jintlaħaq il-ħarsien tagħhom jenħtieġ li jkunu dikjarati żoni speċjali ta’ konservazzjoni fejn jikbru.

4--Tengħud-tas-siġra

Għidli ftit, pajjiżna ma jkunx isbaħ kieku wħud mid-dwawar kbar fit-toroq jitlibbsu bi rqajja tat-tengħud tas-siġra, pjanta Maltija, miksija għal numru ta’ xhur bil-fjur safrani?

Hija veru ħasra li l-pjanti Maltijn li jaqsmu dawn il-gżejjer magħna, ma nifhmuhomx, ma napprezzawhomx u ma nużawhomx aktar biex isebbhu pajjizna. Aħseb ftit kieku dawn il-pjanti, bħat-tengħud tas-siġra, jitħawlu fid-dwawar kbar li nsibu f’nofs it-toroq. Bdil ta’ kuluri matul is-sena kollha. Ilma mill-anqas. U jieħdu ħsiebhom infushom matul l-istaġuni mingħajr spejjeż. Imma… ma fihomx qligħ ta’ flus kbir, minkejja li kemm il-poplu kif ukoll l-ambjent jistagħnaw jekk dawn jintużaw.

Isem Malti: tengħud tas-siġra
Isem Ingliż: Tree Spurge
Isem Xjentifiku: Euphorbia dendroides

________________________________________________________________

Ara wkoll:

Fjuri indigeni Maltin 3 –Il-Kappar http://wp.me/pL6Mk-Kp 

Fjuri indigeni Maltin 2 – Kromb il-Baħar http://wp.me/pL6Mk-Jw

Fjuri indigeni Maltin 1 – Il-Ħannewija http://wp.me/pL6Mk-ua

Discovering wild flowers at Dingli http://wp.me/pL6Mk-uB

aebaldacchino@gmail.com

Advertisements

Fjuri indigeni Maltin 3 – Il-Kappara

July 21, 2014

 

NewsBook

It-Tnejn, 21 ta’ Lulju, 2014

Il-Kappara

Alfred E. Baldacchino

Il-kappara hija pjanta indiġena komuni li tikber fil-gżejjer Maltin. Hija arbuxell jew sġajra żgħira u għandha numru ta’ friegħi ħerġin minn xulxin, bil-weraq li jikbru fuq kull naħa tal-magħseb. Il-weraq ikunu ħodor, ħoxnin, ileqqu, tondi għal żengulin.

kappara2

Il-Kappara fl-aqwa tagħha, imlibbsa bil-fjuri.

Il-fjuri jikbru minn buttun li jkollu erba’ qasmiet. Kull fjura għandha erba’ petali bojod b’riħa tfuh li tiġbdek, li jkunu bejn 5 sa 7 ċm. Dawn iħaddnu numru ta’ ħjut vjola li jwieżnu l-għabra tad-dakra. F’nofshom hemm stigma waħda, dik il-parti femminili twaħħal li tilqa’ l-għabra tad-dakra. Wieħed jista’ jara dawn il-fjuri tal-kappar minn April sa Settembru.

kappara-bil-fjuri

Il-fjura tal-kappara bil-ħjut vjola li fit-truf tagħhom iwieżnu l-għabra tad-dakra. F’nofshom hemm l-istigma

Il-kappar hija pjanti li tikber qalb il-ġebel u l-blat u f’taħlit ta’ ħamrija. Tikber fuq blat għeri, fix-xquq u anki f’għaram ramel, u fi żrieżaq kalkarji kif ukoll f’ambjenti niexfa qrib ix-xtut. Tikber ukoll fil-qigħan tal-widien, tixxabbat mal-irdumijiet, u anki fil-fili ta’ bini antik. Saħansitra rebħet anki s-swar li ħarsa lejnhom biss hija biżżzejjed biex tnaffar lil dawk li jkunu jrid jattakkawhom.

Il-kappara tgħix aktar minn sena waħda, tikber minn sena għall-oħra. Fix-xitwa titlef ħafna mill-weraq tagħha, għax hija ħorfija.

Il-kappara tiflaħ għal­l-melħ u għalhekk tikber ukoll viċin il-baħar. Minbarra fil­gżejjer Maltin il-kappara tinstab tikber madwar il-Mediterran.

Tant għandha valur ekonomiku l-kappara, li f’pajjiżi oħra għall-ħabta tal-aħħar tat-tmeninijiet, kienet ikkultivata f’wesgħat kbar, l-aktar f’pajjiżi fejn hemm ambjent aħrax. Dan minħabba li din il-pjanta tiflah ambjent Mediterranju, u f’wesgħat niexfa bħad-desert, fejn anki tgħin biex dan l-ambjent fraġli ma jinqeridx. Hija tiflaħ għal temperaturi li jilħqu madwar 40°C u anki riħ qawwi.

Hija mfassal b’mod li tista’ tnaqqas l-impatt ta’ levelli għolja ta’ radjazzjoni, temperaturi għoljin u nuqqas ta’ ilma fil-ħamrija matul iż-żmien meta tkun qed tikber.

frott-biż-żerriegħa

Il-frotta tal-kappara li ġo fiha jkun hemm iż-żerriegħa

Il-kappara tista’ titnissel miż-żerriegħa li tinġabar mill-frotta misjura. Dawn jinżergħu f’taħlita ta’ ħamrija li ma tkunx iżżomm imma li ssaffi l-ilma. Imma l­kappara tista’ wkoll titnissel bil-biċċa li jinqatgħu minn 15 sa 50 ċm twal u li jkollhom diametru ta’ bejn 1.0 sa 2.5 cm. Biċċiet meħuda minn qrib il-qalba tal-pjanta huma aħjar biex jirnexxu  minn dawk mehuda mit-truf tal-pjanta.

buttun-u-fjur-tal-kappar3

Il-buttun magħmul minn erba’ partijiet li jinġabru qabel ma jinfetħu fi fjura, biex jitpoġġew fil-ħall u l-melħ biex jintużaw mal-ikel.

Il-kappar jintuża fl-ikel Mediterranju. Il-blanzuni jew buttuni  jkunu ħodor kulur iż-żebbuġa u daqs ta’ qamħirrum jew piżella. Wara li dawn jinġabru jitpopġġew fil-ħall bil-melħ u jintużaw mal-ikel. Il-weraq mill-banda l-oħra jintużaw fl-insalata u mal-platti tal-ħut, għalkemm dawn l-aktar li nsibuhom huwa fil-Greċja u f’Ċipru. Iżda dawn il-weraq jiġu wkoll mgħollija u preservati f’vażetti bħall-blanzuni tal-kappar, bil-ħall u l-melħ. Anki l-weraq niexef tal­kappar jintuża minflok it-tames biex isir ġobon ta’ kwalità.

Bħala ħwawar il-kappar jgħati riħa u togħma taħraq lill-ikel li jinħass qisu aċtu qawwi. Dan jgħati riħa u tgħoma mielħa lill-ikel bħal ngħidu aħna l-ħut, il-laħam, l-insalata, iz-zalza, l-għaġin, u anki l-pizza.

Il-kappar kien jintuża bħala ġbara: qabda mill-pjanta, ta’ spiss imsaħħna, mifruxa fuq biċċa drapp u mqiegħda fuq il-ġilda biex ittaffi l-uġigħ, partijiet iffjammati tal-ġisem, l-aktar dawk tal-ġogi tas-saqajn u tal-idejn. Il-wereaq ukoll jiġu midrusa u mpoġġija fuq partijiet iffjammati, minħabba l-gotta. Taħlita, jew dekott, magħmul mill-weraq jew l-għeruq mgħollija ta’ spiss ukoll jintuża kontra l-ħmura tal-ġilda.

kappara

Il-kappar li jista’ jsebbaħ ħafna mit-toroq u dwarar fit-toroq tagħna minflok il-pjanti invażivi li qed jagħmlu ħafna ħsara ekoloġika.

Dawn il-karatteristiċi tal-kappara jagħmluha pjanta maħluqa għat-tisbih tal-art, anki minhabba li tgħin biex il-ħamrija ma tinġarx bl-irjiħat u x-xita. Imma sfortuntament mhux hawn Malta. In-nuqqas ta’ apprezzament tal-wirt naturali Malti, kif ukoll ir-rgħiba għall-flus huma għamad oħxon li ma jħallux wisgħa għall-apprezzament u l-ħarsien tal-pjanti indiġeni Maltin. Kif wieħed jista’ jara ħafna mill-‘landscapers professjonali’ li huma mħallsa minn flus pubbliċi aktar jgħażlu biex iġibu pjanti eżotiċi u invażivi biex jitħawla mat­toroq tagħna, u jużaw pjanti bħat-turf li jixorbu volumi ta’ ilma mill-ftit li għandna.

Din il-ġimgħa għaddejt mill-parti tat-triq il-ġdida f’Diċembru 13 u biswit il­momument tar-repubblika rajt li tħawlu l-peniżetum, jew il-pjuma, minkejja li din hija invażiva u qed tinfirex u timla l-ambjent naturali Malti bħall-widien u x-xagħri u kullimkien. Mhux hekk biss imma l-Ministru responsabbli minn dawn il-landscapers tiegħu, mhux talli ma jwaqqafhomx imma jħallashom bla mistħija jew rimors. Kull darba li ngħaddi minn ħdejn il-momument tar­repubblika f’Diċembru 13 u nara dawn il-pjanti invażivi minflok pjanti Maltin, bħal ngħidu aħna kappar, ngħid kemm hu oħxon l-għamad tal-esperti mqabbda mill-gvern u tal-politikanti li jħallsuhom.

Isem Malti: Kappara
Isem Ingliż: Caper
Isem Xjentifiku: Capparis spinosa

aebaldacchino@gmail.com

Ara wkoll:

Fjuri indigeni Maltin 2 – Kromb il-Baħar http://wp.me/pL6Mk-Jw

Fjuri indigeni Maltin 1 – Il-Ħannewija http://wp.me/pL6Mk-ua

Discovering wild flowers at Dingli http://wp.me/pL6Mk-uB

aebaldacchino@gmail.com


Fjuri indiġeni Maltin 1– Il-Ħannewija

August 16, 2013

logoSocjetà Filarmonika Nicolò Isouard – Festa Santa Marija 2013

Il­-Ħannewija (Achantus mollis)  Bear’s breeches

 Alfred E. Baldacchino

 Il­-ħannewija hija pjanta indiġena fir­-reġjun tal­-Mediterran u tinfirex mill­-Portugal u l­-majjistral tal­-Afrika sal­-Kroazja. Hija pjanta indiġena wkoll fil­-gżejjer Maltin, fejn tħaddar is­-sena kollha u tikber minn sena għall­-oħra minn riżoma, li tixbah għerq taħt l­-art.

L­-isem xjentifiku ta’ din il-­pjanta Acanthus mollis ġej mill-­Grieg u mil-Latin. Acanthus tfisser xewka, minħabba l­-weraq modifikati (sepals) iniggżu li jdawru l-­fjura, filwaqt li mollis ġejja mil­-Latin minħabba l­-weraq lixxi tagħha.

Weraq, fjuri,  u żerriegħa

Il­-ħannewija togħla bejn 30 u­ 80 ċm, saħansitra 180 ċm bit-­tul tal-­fjuri. Hi tifrex madwar metru wiesa’. Il-­weraq jinħassu rotob meta tmisshom, u jikbru mill­-qiegħ tal­-pjanta. Huma ħodor skuri jleqqu, u matul parti mix­-xifer tagħhom sa nofs il-­werqa jkollhom qtugħ qishom swaba’. Il-weraq huma madwar 40 ċm twal b’25 ċm wiesa’ u jikbru fuq għonq twil.

Il­fjuri-tal­ħannewija

Il­-fjuri tal-­ħannewija

Il-­fjuri sbieħ tagħha, li jistgħu jdumu jwarrdu għal madwar ħmistax­-il ġurnata, huma vjola u bojod u jikbru fuq magħseb dritt u twil. Wieħed jista’ jara dawn il-­fjuri minn madwar Marzu sa Ġunju. Ġo fihom hemm erba’ għenuq irġiel li fil-­ponta tagħhom iġorru t­-trab tad­-dakkra, u li jixbhu pniezel żgħar. L-­istess fjuri jġorru l-­ovarji nisa li jagħtu bidu biex isawru ż­-żerriegħa. Il-­fjuri jkunu mdakkra permezz tan-­naħal u tal-­bombli (bumble bees) li huma kbar u b’saħħithom biżżejjed biex jidħlu fil-­fjura sabiex jilħqu l-­għasel fil-­qiegħ tagħha.

Dan il-­bukkett fjuri jikber fuq magħseb tond għoli bejn 30 sa 40 ċm, li jista’ jkollu fuqu sa 120 fjura. Il-­fjuri li fihom 5 ċm, huma f’għamla ta’ tubu, bil­-petali bojod b’vini vjola fir-­roża. Dawn ikunu mdawra bi tliet werqiet, ħodor jew vjola skur, dik tan-­nofs tkun tniggeż aktar mit-­tnejn l-­oħra. Kull waħda minn dawn għandha par xofftejn: ta’ fuq tkun vjola.

Il-­frotta tal-­ħannewija hija ovali forma ta’ bajda, bil-­parti l-­aktar wiesgħa n-­naħa tal­-magħseb. Meta din tinxef tinqasam u tinfetaħ biex iż-­żerriegħa tkun tista’ titferrex. Xi drabi jkunu sparati ‘l barra.

Ambjent naturali

Il-­ħannewija tħobb postijiet kennija b’ħamrija mrammla jew inkella ħamrijia sinjura, u tista’ tikber ukoll f’ħamrija taflija. Tikber f’postijiet xemxija, għalkemm fi klima sħuna tagħżel postijiet kważi dejjem imdella. Pjanti xjuħ lanqas jiddejqu f’ħamrija niexfa jew niedja u jifilħu wkoll għan­-nixfa. Il­-ħannewija tiflaħ temperaturi baxxi sakemm l­-għerq ewlieni jkun magħmul u jikber f’’art li toskula l-­ilma. Imma l­-ħannewija ma tħobbx ħamrija mgħarrqa fl-­ilma u lanqas tħobb tgħaddi x­-xitwa f’’ħamrija dejjem imxarrba. Tinsab tikber kemm fi nħawi dellija kif ukoll taħt siġar ħorfija, jiġifieri, siġar li jinżgħu mill-­weraq fix­-xhur xitwin.

Sakemm taqbad, il­-ħannewija tieħu madwar sentejn, iżda mbagħad tissaħħaħ sewwa u togħla. Il-­weraq jitfaċċaw mill-­art u jikbru b’saħħithom madwar xulxin, u minn nofshom jitfaċċaw il­-fjuri.

Storja u kultura

Il­-ħannewija hija pjanta magħrufa biex iżżejjen u tintuża wkoll fil­-ġonna. Hija waħda mill­-ewwel pjanti li ġew ikkultivati. Kienet tintuża ħafna mill­-Griegi u mir­-Rumani li kienu wkoll ikabbruha fil­-ġonna tagħhom. Il­-ħannewija hija mfittxija ħafna minn dawk li jużaw il­-pjanti biex isebbħu l­-art, għalkemm sfortunatament mhux f’Malta. Hija meqjusa wkoll bħala simbolu tal-­immortalità, u minħabba f’hekk tinsab imnaqqxa ukoll fuq lapidi fiċ­-ċimiterji.

Fdalijiet-Rumani-f’Jerash,-il­Ġordan,-juru-l­irjus-tal­kolonni-mnaqqxa-bil­weraq-tal­ħannewija.

Fdalijiet Rumani f’Jerash, il­-Ġordan, juru l-­irjus tal-­kolonni mnaqqxa bil­-weraq tal-ħannewija

Saħansitra  il­-weraq tagħha nebbħu wkoll lid-­disinjaturi li naqqxuha fl-­għamara, f’manuskritti mpinġija, fil-­ġojjellerija, f’xogħol tal­-metal, injam, xogħol tal-­fidda, ċeramika, stokk u disinji fuq il­-ħitan, u anki f’arkitettura klassika. Naraw li l­-werqa tal­-ħannewija hija waħda mid-disinji l-­aktar użati mill­-qedem sal­-aħħar tas-­seklu dsatax, jekk mhux aktar. Tant kellha seher fil-­passat din il-­pjanta li l­-istudjużi tal-­istorja huma tal-­fehma li l-­weraq tagħha kienu l­-qofol tad­-disinn fl­-irjus tal­-kolonni fl-­arkitettura Grec0-Rumana. Skont manuskritti Rumani, disinji tal-­weraq tal-­ħannewija l-­ewwel li ntużaw fl-­arkitettura stil Korintu fuq ir-­ras tal-­kolnonni. Din  kienet ukoll użata bi ftit tibdil fl-­arti Kristjani u f’dik Biżantina. Wieħed jista’ jara din użata b’sengħa kbira f’xi knejjes f’Firenza, fl-­Italja.

Mediċina tradizzjonali

Bħal ħafna pjanti oħra, il­-weraq u I­-għeruq tal­-ħannewija wkoll kienu użati fil-­mediċina tradizzjonali.

Taħlita magħmula mill­-ħannewija kienet tindilek fuq il­-ġogi biex tgħin il­-muskoli u l­-ligamenti jinġibdu jew jintreħew u b’hekk tgħinhom jerġgħu jsibu l­-post naturali tagħhom fil­-ġisem.

Il­-weraq imfarrak tal­-ħannewija kien jintuża bħala ġbara biex itaffi l­-ħruq u l­-partijiet mismuta fil­-ġisem. Kimika karatteristika tagħha kienet ukoll tintuża biex ittaffi nħawi irritati ġewwa l-­kanal tal-­ikel u postijiet sensittivi oħra tal­-ġisem.

Ir­Rumani wkoll kienu jgħallu l-­għeruq biex jagħmlu ġbajjar biex jikkuraw ħruq, għadam imfekkek, gotta u kontra t­-telf tax-­xagħar.

Tant kienet użata bħala mediċina tradizzjonali fil-­passat li f’xi kunventi qodma fl­-Ewropa għadha tinstab tikber fil­ġonna fi rqajja’ tal­-ħxejjex mediċinali.

Tnissil

Il­-ħannewija tista’ titnissel miż­-żerriegħa hekk kif din tkun saret. Din tnibbet wara xi tlieta jew erba’ ġimgħat u meta n-­nibbieta tkun kbira biżżejjed biex tintrefa’, għandha titħawwel waħda waħda f’qasira. Wara madwar sentejn tista’ titħawwel fl­-art tard fir-­rebbiegħa jew kmieni fis-­sajf. Tista’ wkoll titnissel billi jittieħdu biċċiet mir-­riżoma. Dawn il­-biċċiet għandhom jittieħdu tard fil­-ħarifa jew kmieni fix­-xitwa u wara ftit gimgħat li jitpoġġew fuq il­-ħamrija jidhru l­weraq.

Użu fil­-ġonna

Barra minn pajjiżna il­-ħannewija tintuża ħafna fil­-ġonna u anki fit-tisbiħ ta’ artijiet pubbliċi. Dan jista’ ukoll jibda’ jsir f’pajjiżna u filwaqt li ssebbaħ fejn titħawwel, tgħin ukoll biex tqajjem kuxjenza aktar b’saħħitha favur l­-apprezzament tal-­wirt naturali Malti, kif ukoll tgħin biex ma jinħlewx riżorsi u hekk dawn ikunu jistgħu jintużaw aħjar.

Barra minn Malta, il-­ħannewija, iżżejjen il-­ġonna-pubbliċi bil-­weraq kbar u l-­fjuri sbieħ tagħha.

Barra minn Malta, il-­ħannewija, iżżejjen il-­ġonna pubbliċi bil­-weraq kbar u l-­fjuri sbieħ tagħha.

Fil-­madwar tal­-Mosta il­-ħannewija tista’ titkabbar, fost oħrajn, quddiem iċ­-ċentru ċiviku ħdejn il­-knisja, u anki ngħidu aħna, fil-­gżejjer tat-traffiku mdaqqsa li hemm kif wieħed ikun dieħel jew kif ikun ħiereg mill­-Mosta, u anki matul Vjal l­Indipendenza.

aebaldacchino@gmail.com