Ktieb fuq Siġar Maltin

April 4, 2018
Baldacchino, A.E. (2018) Siġar Maltin – tagħrif, tnissil, ħarsien, għajdut.     Klabb Kotba Maltin. 226 pps +  xxv.

Trid tkun taf aktar fuq is-siġar Maltin li jlibbsu u jżejnu pajjiżna?  Trid issir tagħraf aktar kemm dawn jgħinnuna? Trid tgħin biex ikun hawn aktar għarfien u aktar apprezzament lejn dan il-wirt naturali? Naħseb li mela dan il-ktieb jinteressak. Dan għadu kif ġie ppublikat illum, L-Erbgħa, 4 ta’ April 2018. Aħseb għall-kopja kmieni. Iktibli jekk ikollok xi diffikultà biex issibu. Niżżik ħajr tal-għajnuna tiegħek biex flimkien inħarsu dak li ġejna mislufa.

  • Jagħti tagħrif wiesa’ fuq is-siġar u jidħol aktar fil-fond fuq xi speċi indiġeni Maltin.
  • Jiġbor tagħrif fuq il-ħajja tas-siġar u l-ambjent naturali tagħhom, kif dawn jistgħu jitnisslu u saħansitra jintużaw fit-tisbiħ tal-art.
  • Juri ritratt bil-kulur ta’ kull speċi msemmija, kif ukoll taz-zokk, tal-werqa, tal-fjura u taż-żerriegħa.
  • Jagħti tagħrif ukoll fuq kif dawn kienu jintużaw fil-mediċina tradizzjonali, kif jissemmew fil-mitoloġija u fil-Bibbja.
  • Jissemmew ukoll il-prinċipji tal-ħarsien, l-użu u l-immaniġġar tas-siġar u t-theddid minn speċi invażivi.
  • Ifiehem l-obbligi dwar il-ħarsien tas-siġar u l-ambjent naturali tagħhom – kemm dirett kif ukoll indirett – li Malta għandha bħala msieħba f’numru ta’ ftehimiet internazzjonali u anki dawk bħala Pajjiż Imsieħeb fl-Unjoni Ewropea.

Il-ktieb jagħti wkoll ħarsa lejn il-liġijiet tal-ħarsien tas-siġar: mill-ewwel regolament li ġie ppubblikat fil-Gżejjer Maltin sa dawk li hemm fis-seħħ illum.

Siġar Maltin – tagħrif, tnissil, ħarsien, għidut huwa ta’ għajnuna għall-għalliema u dawk kollha li jixtiequ jkunu jafu aktar dwar is-siġar, jew biex jgħallmu aktar l-imħabba u l-għarfien tagħhom bħala parti mill-ħajja naturali li taqsam din l-art magħna.


għal aktar pubblikazzjonijiet fuq il-biodiversità Maltija ara:



Story of an apple tree

February 6, 2018

Monday, 6th February, 2018

Alfred E. Baldacchino

Ancient documents describing creation of Planet Earth and man’s responsibility.

It all started in a garden, designed on a dynamic ecological balance between living species and their physical environment. Ancient documents call it the Garden of Eden. We know it as Planet Earth.

Following million upon million of years, an intelligent species evolved, so intelligent that its Creator felt the need to advice it.  Ancient biblical documents explain such advice limiting the use of the garden, and not to touch the apple tree. The intelligence was warned that it would be expelled from the garden if it went over this limit.

The everlasting message to the ‘most’ intelligent species on the planet.

The greed of this intelligence, increased beyond any control, greedy for more and more power and materialism. Egoism led the species not only to exceed the limit, but to mutilate, decimate and even uproot and destroy the apple tree – the safeguarding of life in the garden.

Basic principles which bound such intelligence – referred to in ancient documents as the Ten Commandments – were not only ignored and ridiculed, but what these forbade became the rule of law: deceit, murder, robbery, rape, hate; some even regarded as qualifications for success, and even a place in governments.

The natural products of the planet are not good enough for the greed of power and materialism.

The foundations of life on the Planet became victims of such intelligence: exploited, polluted, and raped, without any reasonable justification, except to satisfy greed. The ecosystem was not found good enough for the use of such intelligence.

Organisms were genetically modified for more profit motives. Toxic chemicals were sprayed haphazardly to kill what was not needed, or which competed with commercial interests. Commercial ventures played with toxic chemical concoctions, justified by some PhDs as producing more inexpensive food for the people – a Hobson choice for the guinea pigs of commercial greed.

Toxic waste filled the oceans, dispersed in the air and covered the land, all in the name of progress and the benefit of the people.

The spraying of pesticides, the emission of toxic gases, the dumping of toxic liquid and solid waste, the toxic waste covering ecological habitat, the ever increasing expansion of plastics waste, are the results of man’s blindfolded march for greed of power and materialism.

Now oceans belch toxic and plastic waste. Land and fresh water succumb to toxicity, while the atmosphere, also considered as a dumping place for toxic waste, reacts with the physical environment of this ecosystem, disrupting the dynamic ecological balance. Everything is given a monetary price tag, except the ecosystem.

One influential political leader with such intelligence trumpets that all this is fake news aimed at destabilising the world’s economy. Other politicians follow in his footsteps proclaiming that as long as the economy is doing fine, there is nothing to worry about.

Pygmy politicians finding a back seat on the political bandwagon, accuse those genuinely concerned with the social and ecological degradation, as fundamentalists and Jacobins.

The ever increasing signs from Planet Earth flashing out their warning, strengthened by man’s greed and egoism.

And the people bowed and prayed, to this mammon god they made. And though the signs flash out their warnings, with disasters that are forming, the words of scientists are met with scorn, as fiction porn, while the sound of silence, which like cancer grows, shatters Planet Earth, with the applause of a square-circled mentality hailing their leaders as saviours of humanity.

Mother earth sighed, mother earth tried, and mother earth cried. But the intelligence is convinced that it needs no Creator to direct it, no ecosystem to sustain it, and no other intelligence to advice it. It is supreme and rules, decides and programmes life on planet Earth in the name of greed for power, consumerism and materialism.

Planet Earth has never faced such an intelligence which revolts and questions its Creator, and which has the power to destroy itself. This does not worry Planet Earth at all. It needs nobody from its creation to save it. It can take care of itself without any problems.

Who would have thought that dinosaurs would disappear in a bat of the eye.

During the Jurassic period that spanned 56 million years, ending 145 million years ago, Dinosaurs, the strongest gigantic species, dominated the Planet. Evolution of smaller modern feathered dinosaurs, birds, saw the extinction of dinosaurs 65 million years ago. Who would have thought that such creatures would go extinct? In the ongoing evolution on Planet Earth, this was just a bat of the eye.

No species can survive if it does not respect this dynamic balance which supports it. There is a limit which no species can ignore or abuse of.

The first fossils of today’s intelligence appeared around 55 million years ago: a relatively young species. Today this intelligence is on the warpath with the ecosystem which sustains it, blinded by egoism, greed and arrogance. A more evolved future intelligence will have ample archaeological material to evaluate and study.

Terrestrial, marine or atmospheric waste dumps, including fossilised bones riddled with holes adjacent to monstrous mass-killing machines, without doubt will offer more than enough evidence leading to the extinction of a species which dominated the Anthropocene – the period during which human activity has been the dominant influence on climate and the environment.

Some intelligent affluent rats, head buried in the sand, where they only see their accumulated riches and account balances, may no doubt loudly blare that this is a vision of doom and gloom, fake news, which can only destabilise the world’s economy. Another arrogant characteristic contributing to the demise of such intelligence.

Those who are concerned with life on this planet and can relate the scientific, social, and spiritual attributes of the ecosystem, consider this as a part of evolution in this ‘Garden’.

Political blocks, displaying golden or silver stars on blue backgrounds, owe their existence to parochialism ingrained on power and materialism. In no way will any star help the delicate dynamic ecological balance. Planet Earth does not have or need any such intelligent parochial acumen.

Fossil from the distant past and from the near future.


The dinosaurs have come and gone, remembered for their gigantic size and strength. This intelligence has come and will go, remembered for inventing and perfecting the wheel, but not intelligent enough to avoid being the victim of its own intelligence.

It has been said that insects have seen man come and they will see man go, Monsanto or not. Evolution will take care and put in place this egoistic intelligence convinced that it is not anymore part of the ecosystem: it is superior and more intelligent than the ecosystem itself.

The message from the ecosystem will still live on and on and on.

The story of the apple tree will still remain the concept of all life in this garden. No species can survive if it does not respect this dynamic balance which supports it. There is a limit which no species can ignore or abuse of.


Għajdut, drawwiet u twemmin fil-gżejjer Maltin

January 30, 2018

It-Tlieta 30 ta’ Jannar 2018

Għajdut, drawwiet u twemmin fil-gżejjer Maltin

Alfred E. Baldacchino

Meta  l-bniedem rifes fuq dawn il-gżejjer għall-ewwel darba, dawn kienu sinjuri fil-biodiversità, jiġifieri, fil-flora u l-fawna u l-ambjent naturali tagħhom. Madwar dan is-seher il-bniedem bena daru. Minħabba li mhux dejjem kien jifhem dawn l-għeġubijiet tan-natura li saħħruh, madwarhom sawwar numru ta’ stejjer fuq kif kien jifhem u kif kien jara dan il-wirt naturali.

Minbarra li l-biodiversità qdietu billi tatu l-ikel, tatu kenn fuq rasu u l-ilbies biex jitgħatta, il-bniedem użaha wkoll biex jipprova jħares lil saħħtu u jbiegħed minnu l-ħażen u l-ispirti ħżiena. Il-biodiversità għenitu wkoll biex ibassar it-temp, u anki bħala mod ta’ pjaċir. Dawn l-għajdut u d-drawwiet dwar il-biodiversità li l-bniedem sawwar f’moħħu baqgħu neżlin bil-fomm minn xjuħ għat-tfal. Sal-lum niltaqgħu ma’ ħafna minn dawn l-għajdut, drawwiet u twemmin li huma kollha msawwra mal-biodiversità, uħud marbuta mal-mitoloġija u anki mar-reliġjonijiet.


Is-sriep minn dejjem kellhom rabta kemm mar-reliġjonijiet, mal-għajdut u anki mat-twemmin. Dan mhux f’pajjiżna biss imma wkoll madwar id-dinja.

Il-bniedem kien iħares lejn is-sriep bħala ħlejqiet li kellhom setgħa maġika u sopranaturali. Dan għaliex is-sriep jimxu mingħajr ma għandhom saqajn, u fuq kull tip ta’ materjal, ħaxix u saħansitra anki jgħumu fl-ilma. Huma jaqbdu l-priża mingħajr għajnuna ta’ ebda driegħ. Matul ħajjithom ibiddlu l-libsa qadima tagħhom billi joħorġu minnha u jidhru bi lwien aktar sbieħ. Huma jgħibu matul il-ġranet kesħin tax-xitwa u jerġgħu jitfaċċaw fir-rebbiegħa. Uħud minnhom għandhom is-saħħa li joqtlu anki l-bniedem, jew inkella jġibu l-mard b’gidma waħda.

Kulturi differenti tal-bniedem wasslu biex bdew iħarsu lejn is-sriep b’mod ferm differenti, dejjem skont il-kultura li l-bniedem jitla’ fiħa. Hemm minn għandu stima kbira lejhom; u hemm minn jistmerrhom.

Ngħidu aħna, fil-qedem l-Ażteki fl-Amerika Ċentrali kienu jaduraw is-serp  għaliex kienu jqisuh bħala l-imgħallem tal-ħajja. Anki xi kulturi Afrikani kienu jaduraw serp, il-piton tal-Afrika, u kienu jqisuh delitt li xi ħadd joqtol wieħed minnhom. L-Aboriġini Awstaljani kienu jqisu serp li jinstab fl-Awstralja bħala rabta mal-ħolqien tal-ħajja[1].

Is-simbolu tal-mediċina moderna

Fil-mitoloġija Griega, Merkurju, il-messaġġier tal-allat, kien iġorr għasluq li madwaru kellu żewġt isriep. Din il-kultural Griega kienet tħares lejn is-serp b’rabta ma’ poteri mediċianli. Dan għaliex skont il-kultura Griega, il-mediċina issejset meta l-alla grieg tal-mediċina Askepju kien ra serp li kien jieħu pjanti mediċnali biex ifejjaq serp ieħor lura għall-ħajja. Dan wassal biex illum is-simbolu tal-mediċina moderna huwa magħmul minn żewġt isriep mdawra ma’ għasluġ.

Ir-Rumani, bħall-Griegi, kienu jqisu serp ta’ Askepju bħala simbolu tas-saħħa u kienu jeħduh magħhom biex jitilquh ħdejn il-banjijiet fil-pajjiżi kolonji tagħhom. Kien serp li kien imħares mir-Rumani.

Imma kulturi oħra, bħal dik tagħna, Ġudeo-Kristjana, iħarsu lejn is-serp b’mod differenti kompletament. Wieħed ma jkunx qed jgħid xejn ħażin meta jgħid li dan in-nuqqas ta’ rispett f’din il-kultura tagħna jiġi muri lejn il-ħlejjaq kollha li ħalaq il-Ħallieq. Dan narawh mill-ewwel rakkont miktub dwar il-waqa’ tal-bniedem u t-telfa tal-Ġenna tal-Art. Kollu tort ta’ serp li minħabba fih il-bniedem safa’ mkeċċi mill-ġnien tal-Eden.

U b’din il-kultura ta’ nuqqas ta’ apprezzament, is-sriep huma mistmerra. Dan it-twemmin f’pajjiżna, kompla ssaħħaħ bla dubju ta’ xejn bir-rakkont fl-Atti tal-Appostli dwar il-miġja ta’ San Pawl fil-gżejjer Maltin – rabta diretta marbuta mar-religjon u ma’ San Pawl, li kif jingħad ġabilna l-fidi f’pajjiżna.

Naqraw fl-Atti tal-Appostli[2] li fis-sena 60 wara Kristu, waqt tempesta kbira, il-ġifen li fuqu kien hemm San Pawl, inkalja l-art f’pajjiżna. Kif naqraw fl-Atti miktuba minn San Luqa, San Pawl u dawk kollha miegħu fuq il-ġifen, għamu lejn l-art u kollha salvaw. Kif hemm miktub, biex jisħnu ftit mill-kesħa, tqabbad xi nar. Meta San Pawl tefa’ xi għesieleġ fin-nar ħarġet lifgħa u qabdet ma’ idu.

Lifgħa – bħal dik li jingħad li qabdet ma’ idejn San Pawl.

Meta n-nies indiġeni raw li San Pawl ma ġralu xejn, min dakinhar ’l hawn, il-Maltin bdew jemmnu li minħabba li San Pawl ma waqax mejjet wara li qabdet miegħu lifgħa, allura dan neħħa l-velenu mis-sriep. Din nisimgħuha anki f’xi prietki u paneġierki fil-festa ta’ San Pawl. Dawn jagħtu aktar saħħa lil dan it-twemmin.

Dan huwa r-riżultat ta’ nuqqas ta’ edukazzjoni u tagħrif xjentifku ta’ min jaħseb hekk. U dan wassal ukoll biex is-sriep intrabtu max-xitan, mal-ħażen u mad-dnub. U dan mhux f’pajjiżna biss, imma anki fl-Irlanda, li huwa pajjiż Kattoliku bħalna, fejn hemm it-twemmin li San Patriżju tefa’ is-sriep kollha f’għadira kbira. Fl-Irlanda ma hemmx sriep.

Il-lifgħa, u tlett isriep l-oħra li huma indiġeni għall-gżejjer Maltin, ma humiex endemiċi, jiġifieri ma jinstabux biss fil-gżejjer Maltin. Imma jistabu wkoll fil-pajjiżi Mediterranji tal-madwar.  U dawn is-sriep indiġeni qatt ma kienu velenużi; qatt ma kellhom il-boroż f’ħalqhom li jkun fihom il-velenu b’saħħtu daqshekk li jista’ joqtol bniedem[1] [3].

Hemm min jgħid li s-serp li gidem lil San Pawl kien wieħed li kien daħal Malta ma’ xi merkanzija. Hemm min isostni li l-ispeċi ta’ dan is-serp għebet mill-pajjiż. Oħrajn huma tal-fehma li s-serp kien il-lifgħa li d-dbabar tal-kuluri tagħha jixbħu xi serp velenuż mhux Malti[4]. Hemm saħansitra minn jemmen li l-gżira li fuqha inkalja l-ġifen ta’ San Pawl ma kinetx Malta, imma gżira oħra Melita fl-Adriatiku, fejn jinstab serp velenuż.

Sal-lum il-ġurnata l-biċċa kbira tal-Maltin jistmerru u jobgħodu s-sriep u jaħarbuhom jew joqtluhom jekk jiltaqgħu magħhom.

Wara l-miġja ta’ San Pawl it-twemmin dwar is-sriep velenużi, li għadda bil-fomm minn xjuħ għat-tfal, wassal ukoll biex xi wħud jemmnu li San Pawl mhux biss neħħa l-velenu mis-sriep tal-gżira, imma jemmnu wkoll li sriep oħra li jinġabu minn barra minn Malta ma jibqgħux velenużi u jmutu hekk kif jaslu f’pajjiżna. M’iniex tal-parir li jekk jinġieb xi serp velenuż hawn Malta xi ħadd itiħ sebgħu biex jara dan hux minnu!

Il-fantasija, it-twemmin u l-għajdut fuq San Pawl u s-sriep velenużi ma waqafx hawn.

Kif jingħad ukoll, sakemm dam hawn Malta San Paul kien joqgħod ir-Rabat fil-grotta li llum magħrufa bħala ta’ San Pawl. U sakemm dam hemm kellu wkoll is-setgħa fuq il-gdim minn sriep velenużi, tant li l-blat tal-franka li minnu kienet magħmula l-grotta sar magħruf bħala Terra melitensis. Biċċiet minn dan il-blat kien jitfarrak fi trab fin, li kien jitpoġġa ġo vażetti tal-fuħħar jew tal-irħam. It-trab kien jixxarrab bl-ilma, u wara li din l-għabra kienet titħawwad sewwa, kienet tissaffa minn vażett għall-ieħor u mbagħad kienet tiġi mgħarbla b’karta żejtnija. Minn naqal li kien jibqa’ kienu jsiru tazzi, vażuni u oġġetti oħra li kif kien jingħad kienu jgħinu biex ifejqu lil dawk li kienu jkunu taħt xi effett ta’ velenu kif ukoll kontra l-mard. Kien hemm talba kbira għal din it-Terra melitensis. Dan kollu kien taħt il-kontroll tal-Granmastru tal-Ordni ta’ San Ġwann jew tal-Awtorità tal-Knisja[3].

Il-qlajjiet, it-twemmin marbuta mar-reliġjon ma għandhom l-ebda tmiem.  Dejjem marbuta mal-miġja ta’ San Pawl f’dawn il-gżejjer, ir-riq ta’ dawk li kienu twieldu nhar il-festa tal-konverżjoni ta’ San Pawl kien ukoll meqjus u użat għall-kura tal-gdim tas-sriep u anki l-infjammazzjoni[3].



Il-wiżgħa hija rettilu ieħor, mill-familja tal-gremxul. Fil-gżejjer Maltin insibu żewġ speċi: il-wisgħa tad-dar, u l-wiżgħa tal-kampanja. Dawn, bħal ma jagħmlu s-sriep, ibiddlu l-qoxrithom, għaliex din ma tikbirx magħhom u allura joħorġu minnha.

Imma filwaqt li s-sriep joħorġu mill-qoxra l-qadima tagħhom u jħalluha kważi sħiħa warajhom, dik tal-wiża’ titqaxxar ftit ftit sakemm taqa’. Din tkun qoxra fina ħafna u tinqasam ftit ftit biex tgħin lill-wiżgħa toħroġ mill-qoxra l-qadima b’qoxra ġdida. Ġieli jidhru xi wiża’ li fuqhom ikollhom il-fdalijiet ta’ din il-qoxra qadima u fina. U anki hawn, minħabba nuqqas ta’ edukazzjoni u tagħrif xjentifiku, hemm minn jaħseb u jemmem li l-wiża’ għandhom xi rabta mal-mard tal-ġilda l-aktar mal-ġdim. Dan minħabba xebh bejn id-dehra tal-ġilda ma’ dawk li jkollhom il-ġdim u dawk li jsofru mill-marda tal-ġilda magħrufa bħala psoriasis li l-effetti tagħha jidhru bħala rqajja ħomor, bil-qxur li jqabbdu l-ħakk.

Tant kien b’saħħtu dan it-twemmin li n-naturalista Ġużeppi Despott ma kienx ikollu għajuna mit-tfal biex iġibhulu xi wiża’ biex jistudja fuqhom.


Il-gremxul ukoll huma rettili. U bħar-rettili l-oħra tal-gżejjer Maltin hemm ukoll qlajjiet u twemmin fuqhom. Ħafna huma tal-fehma li l-gremxula ta’ Filfla għandha żewġt idnub [1][8].


Hawnhekk ta’ min jgħid li l-gremxul u l-wiża’ meta jkunu mhedda jew jiġu attakkati minn xi għadu jistgħu jwaqqgħu denbhom. Meta denbom jinqata’ mill-parti tal-ġisem, dan jibqa’ jitkagħweġ. Hemm min jgħid li dan ikun qed jidgħi, imma d-denb jibqa’ jiċċaqlaq biex l-għadu, waqt li jkun qed iħares lejn id-denb maqtugħ jitkagħweġ, jagħti ħin biżżejjed biex il-gremxula jew il-wiżgħa tkun tista’ taħrab. Id-denb jista’ jinqata’ ukoll waqt xi ġlied li jkun hemm bejn il-gremxul dwar it-territorju jew għal xi sieħba. Il-gremxula jew il-wiżgħa terġa ttella denb ġdid, imma jista’ jiġri li d-denb mhux dejjem jinqata’ barra sħiħ u ġieli jibqa’ mdendel jew imwaħħal bi ftit mal-ġisem. Hekk meta jitla’ d-denb il-ġdid il-gremxula tista’ tagħti ’l wieħed x’jifhem li għandha żewġt idnub.

Fuq il-gżira ta’ Filfla hemm gremxula, bħal dik ta’ Malta imma tant ilha maqtugħa minn dawk li jgħixu fuq il-gżejjer Maltin l-oħra li hija meqjusa bħala razza għaliha. Kif nafu, il-gżira ta’ Filfla kienet tintuża mill-Ingliżi li kienu jisparaw fuqha biex jitħarrġu. U għalhekk ma kinetx tkun xi ħaġa stramba li xi gremxul kienu jitilfu denbhom f’dak it-tifrik. Xi studjuż li kien mar jistudja dawn il-gremxul ra xi waħda b’żewgt idnub u ġriet il-kelma u ssaħħaħ it-twemmin li l-gremxul ta’ Filfla għandu żewġt idnub.

Tant issaħħaħ dan l-ghajdut li niftakar darba, madwar 35 sena ilu, kont qed nara programm fuq l-istazzjon nazzjonali tat-TV; kien programm ta’ kwiżż, fejn skola kienet teħodha kontra oħra dwar tagħrif ġenerali. Niftakar li l-preżentatur, li kien għalliem, staqsa lil wieħed mill-kompetituri x’kellha speċjali l-gremxula ta’ Filfla. L-istudent fil-pront qal li l-gremxula ta’ Filfla hija endemika għall-Filfla, tweġiba li ma setgħetx tkun aħjar. Imma l-preżentatur ma kienx kuntent u reġa staqsa lill-istudent: “imma din x’għandha speċjali?” L-istudent baqa’  mbellaħ u ma kellux tweġiba. Skont l-għalliem preżentatur, it-tweġiba kellha tkun li l-grexmula ta’ Filfla għandha żewġt idnub! Minkejja r-rabja li nibtet fija, indunajt li kien hemm xaqq dawl għall-edukazzjoni xjentifika f’dan il-pajjiż.


Ir-rettili tal-art tal-gżejjer Maltin kollha għandhom xi qlajja fuqhom jew xi twemmin, jew kienu jintużaw b’xi mod, ħlief wieħed: il-kamaleonte. U hemm raġuni għal dan, għaliex il-kamaleonte nġab hawn Malta fis-seklu dsatax, bejn l-1846 u l-1865,[1] u mhux bħar-rettili l-oħra indiġeni Maltin li kienu jgħammru fuq dawn il-gżejjer minn qabel rifes il-bniedem fuq din l-art.


Ix-xaħmet l-art

Ix-xaħmet l-art

Rettilu ieħor li jinstab fil-gżejjer Maltin huwa x-xaħmet l-art. Fuq dan jgħidu li għandu kimika naturali li tfejjaq. Minħabba f’hekk ix-xaħmet kien jinxtara mill-ispiżjara li kienu jieħdu x-xaħam minnu biex jużawh għall-fejqan tan-nies[3][5].

F’Malta kien maħsub li x-xaħam mehud mix-xaħmet l-art kien tajjeb biex jerġa jtella’ x-xaħar ta’ dawk li jkunu qriegħu[3].


Iż-żrinġ tal-gżejjer Maltin

Saħansitra iż-żrinġ, l-amfibju indiġenu ewlieni tal-gżejjer Maltin, kien ukoll jintuża bħala mediċina tradizzjonali. Soppa magħmula miż-żrinġijiet kienet tingħata lit-tfal morda.[3]

Il-fkieren tal-art

Illum il-ġurnata wieħed ma għadux isib fkieren tal-art indiġeni fil-gżejjer Maltin. Dawk li naraw huma kollha miġjubin minn barra minn Malta.

                                    Fekruna tal-art

Imma fdalijiet tal-qoxra tad-dahar ta’ dawn il-fkieren tal-art instabu ma’ fdalijiet tal-bniedem, kemm f’Għar Dalam, kif ukoll f’għar ieħor f’Għawdex[3].  Dawn il-fdalijiet huma ta’ żmien Neolitiku, żminijiet ta’ madwar 9000 sa 8000 qabel Kristu, meta huwa maħsub li l-bniedem beda jkabbar l-annimali slavaġ miegħu.

Demm frisk minn dawn il-fkieren kien jintuża biex ifejjaq kemm is-suffejra (jaundice) u attakki tal-qamar (epilepsy).

L-irġiel li kienu jsofru minn dan il-mard kienu jgħidulhom biex jieħdu demm frisk minn fekruna tal-art mara u jagħmlu sinjal tas-salib fuq il-ġogi tas-saqajn u tal-idejn. Mill-banda l-oħra, n-nisa kellhom jagħmlu dan bid-demm ta’ fekruna tal-art, imma fekruna raġel.

Ix-xorb tad-demm tal-fekruna tal-art kien ukoll maħsub li jfejjaq l-attakki tal-qamar, l-aktar jekk jinxtorob mill-ewwel wara xi attakk.

Fawna oħra

L-għajdut u t-twemmin fuq il-miġja ta’ San Pawl li jeżistu fil-gżejjer Maltin ħafna drabi ma għandhom xejn x’jaqsmu ma’ San Pawl.  U dawm ma humiex marbuta mal-fawna biss iżda hemm ukoll dawk li huma marbuta mal-flora. U anki dawn nibtu minħabba xebh, u minħabba nuqqas ta’ tagħrif xjentifiku.

Friefet u baħrijiet


Meta konna żgħar, ngħid għalija jien, kienet tkun l-għena tiegħi niġri fil-mergħat mimlijin ġarġir isfar, niġri wara l-friefet, nittanta kull gremxula jew serp li kienu jażżardaw jittawlu minn xi toqba fil-ħajt tas-sejiegħ. U mhux jien biss kelli din id-drawwa.

Niftakar li l-iskola primarja kienu jgħidulna biex meta noħorġu fi tmiem il-ġimgħa ma’ tal-Mużew (u dak iż-żmien min ma kienx imur il-Mużew?) biex magħna nieħdu vażett u nġibu ftit mrieżep, jew żrinġijiet, jew anki xi friefet li konna naqbdu, biex inpoġġuhom fuq il-mejda fir-rokna tal-klassi, li konna nsejħula il-mejda tan-natura.

Għadhom stampati f’moħħi dawk il-friefet b’labra ġo nofs daharhom, imqabbda ma’ xi biċċa sufra, iferfru ġwinhajhom qabel ma jtiru l-aħħar titjira tagħhom lejn il-Ħallieq. U l-istess kienu jagħmlu l-imrieżep ġo vażetti bl-ilma ħadrani, jieħdu ftit arja mill-wiċċ tal-vażett, kif kienu jagħmlu wkoll xi żrinġijiet żgħar. Imma fil-bidu tal-ġimgħa dawk li jkunu ħallewna konna malajr nerġgħu nibdluhom ma’ oħrajn maqbudin ġodda. Dan kien, kif kienu jgħidulna, biex nitgħallem nħobbu  n-natura!

Id-dar mill-banda l-oħra konna nsimgħu qanpiena differenti. Kif nafu l-friefet u l-baħrijiet fuq ġwinjahom għandhom qxur żgħar ħafna, forma ta’ għabra fina, li jtihom dawk l-ilwien kollha. Għalhekk kien ikollna twissijiet biex meta naqbdu l-friefet ma mmissux subgħajna mċappsa b’dik l-għabra fina li l-friefet ikollhom fuq ġwinhajhom, ma xagħarna. U dan għaliex jekk nagħmlu hekk kien jaqgħalna xagħrna!

U xkienu jgħidulna għall-baħrijiet, dawk il-freiefet li jtiru matul il-lejl u li konna narawhom ma’ xi lampa fit-triq, jew li xi waħda minnhom kienet tidhol ġewwa d-dar jekk tara d-dawl ġewwa. Dawn kienu l-ħabbara tal-mewt jew ta’ xi aħbar ħażina.

Ma setgħax jonqos li mit-tagħlim tal-mejda tan-natura fil-klassi, kulhadd kien ikun imħajjar iġemma’ dawk il-ħlejqiet sbieħ u mlewna. U ma setax jonqos li anki jien kont inżomm xi ftit minn dawn id-dar, u saħansitra kont niġbor ix-xgħat tal-friefet u l-baħrijiet.

Niftakar li fil-kamra tas-sodda kien ikolli kaxex tal-kartun taż-żraben b’numru ta’ xgħat ta’ friefet u ta’ baħrijiet, kollha jieklu sakemm jasal iż-żmien tagħhom biex jinbidlu f’fosdqa  u joħorġu bħala farfett jew baħrija, skont l-ispeċi tagħhom.

Darba kelli madwar 30 xgħat tal-baħrija tat-tengħud. Dawn kien ikun fihom madwar 7 ċm tul kull wieħed. Darba ħarbuli mill-kaxxa tal-kartun u kollha bdew telgħin mal-ħitan tal-kamra tas-sodda. U ġieli dawn meta kienu jsiru fosdqa u jinbidlu fil-baħrija magħmula, wara li jinbidlu ġewwa l-fosdqa, kienu jaħarbu u jduru mhux biss mal-kamra tas-sodda imma mad-dar kollha.

Ġieli kelli xi xagħat tal-baħrija ta’ ras il-mewt. Jgħidulha hekk għax fuq daharha għandha ras ta’ mewt kannella safranija fuq dar bellusi kannella fil-blu. Tista’ timmaġina lin-nanti, Alla jtiha l-glorja tal-ġenna, li meta kienet tinduna b’dawn kienet dlonk timla taġen bi ftit weraq taż-żebbuġ imbierek, tqabbdu, u ddur mad-dar tlissen talb biex ibiegħed kull ħażen u kull imrar mid-dar. U waqt li kienet iddur u titlob kienet tpoġġi t-taġen fuq rasna biex ikun aktar effettiv. U din kienet drawwa ta’ dawk tal-età tan-nanna. Kemm kienu juruna mħabba innoċenti li għenitna biex nikbru u nsiru rġiel u nisa tajbin.

Xi kultant nistaqsi lili nnifsi: imma minn fejn kienu jġibhom dawn il-qlajjiet. Li kieku kellhom xi ftit tal-verità kieku jien illum lanqas għandu xagħra waħda, u kieku miet xi tliett darbiet sa issa.

Fossili tal-kelb il-baħar

Fossila ta’ sinna ta’ kelb il-baħar li ta’ spiss wieħed jiltaqa’ magħha fil-blat Malti. Għal uħud din hija magħrufa bħala lsien San Pawl.

Tant kellu sehem qawwi San Pawl fuq dawn l-għajdut u t-twemmin li r-rabta ta’ dawn il-qlajjiet mar-reliġjon għamlithom aktar b’saħħithom. Kien jaħsbu li San Pawl ħalla kopja ta’ lsienu fil-ġebla Maltija. Spiss għadna nisimgħu bis-sejbiet ta’ lsien San Pawl fil-ġebla Maltija. Dawn ma huma xejn ħlief fossili ta’ snien ta’ klieb il-baħar. Kif nafu, il-gżejjer Maltin iffurmaw taħt il-baħar u f’dak iż-żmien ta’ maxdwar 23 sa 5.3 milljun sena ilu fforma s-saff li fih insibu ħafna fdalijiet fosillizzati ta’ speċi ta’ fawna tal-baħar, bħar-rizzi, l-arzell u anki snien tal-klieb il-baħar, fost oħrajn.

Ir-rabta ma’ San Pawl u l-lifgħa, wasslet ukoll għal twemmin, li dawn is-snien tal-klieb il-baħar huma xbiħa ta’ lsien San Pawl, tant li sal-bidu tas-seklu dsatax dawn  kienu għadhom jintużaw kontra xi mard, u ma għandiex xi ngħidu anki kontra gdim velenuż [3].

Ilsien San Pawl jew kif inhu magħruf ukoll bħala “għajn is-serp”, kien jitpoġġa madwar għonq it-tfal biex itellgħu s-snien u kien jitpoġġa b’tali mod li jmiss mal-ġilda. Inkella kien jitpoġġa fl-ilma jgħali  li wara (meta jibred) kien jinxtorob. Ilsien San Pawl mitħun kien ukoll jitpoġġa direttament fuq xi ferita[3].


L-għasafar huma fost il-ħlejjaq li saħħru l-bniedem bil-ħajja, il-kuluri u l-għana tagħhom, minkejja li dan mhux dejjem kien muri b’mod pożittiv u wassal għall-qerda ta’ uħud minnhom.

Twemmin fost dawk li joħorġu għall-kaċċa tal-għasafar huwa dwar il-qaddis patrun tagħhom – San Ubertu. Jingħad li San Ubertu li twieled f’Ardennes, illum il-Belġju, waqt li kien għall-kaċċa ġie wiċċ imb wiċċ ma’ ċerv li kellu salib ileqq f’nofs qrunu. Dan wassal biex San Ubertu biddel ħajtu u daħal fil-Knisja Kattolika fejn wara xi żmien laħaq anki Isqof. Dan it-twemmin insibuh wkoll hawn Malta fejn anki hawn għaqda tal-kaċċaturi li ġġib dan l-isem [6].

Hemm numru ta’ qwiel u superstizzjonijiet fost il-kaccaturi. Fost is-superstitzjonijet hemm dik li jekk xi kaċċatur jispara u joqtol Merill, li llum huwa l-għasfur nazzjonali, dan jistenna xorti ħażina ħafna għal żmien twil. U l-ebda skuża li dan mgħarfux ma tbiddel dan [6].

Il-fenek salvaġġ

Il-fenek salvaġġ ukoll huwa annimal ieħor li jiġi kkaċċjat fil-gżejjer Maltin. U anki fuq dan hemm xi twemmin li ilu għaddej minn fomm għall-fomm sa mis-seklu 15. Jingħad li l-Madonna dehret lill-kaċċatur li daħal jistrieħ f’għar ir-Rabat qrib il-Buskett[6]. Fuq dan l-għar, illum insibu l-Knisja u l-Kunvent ta’ San Duminku fir-Rabat, li nbena fuq l-għar fejn jingħad li dehret il-Madonna.

Il-flora Maltija

Il-gżejjer Maltin huma sinjuri ħafna fil-flora indiġena. Jilħqu madwar elf speċi differenti. U dawn ma setgħux ma kienux ta’ seher għall-bniedem li għex magħhom f’dawn il-gżejjer. Dawn kienu ta’ għajnuna kbira għall-bniedem, kemm biex tawh għata u kenn fuq rasu, teżor ta’ ikel u ta’ ilbies, u anki għenuh biex jikkontrolla l-mard u jtebbeb saħħtu. Fi ftit kliem, il-flora indiġena kienet u għadha ta’ għajnuna ekonomika, ekoloġika u soċjali.

U m’għandiex xi ngħidu dan wassal ukoll għal numru ta’ għajdut, drawwiet u twemmin li ma jispiċċaw qatt. Wieħed mill-aktar twemmin popolari huwa dwar il-pjanta indiġena, li fl-imgħoddi kienet tikber anki Malta imma li llum tinstab tikber biss fuq il-Blata tal-Ġeneral – għerq is-sinjur.

Għalkemm uħud jaħsbu li għerq is-sinjur huwa fungu, dan mhux korrett għaliex din hija pjanta parassita li tgħix fuq l-għeruq ta’ pjanti li ma ddejjaqhom xejn l-imluħa fl-ambjent, bħall-bjanka. Għerq is-sinjur jikber ħafna fuq din il-blata, li hija għolja madwar 60 metru minn wiċċ il-baħar. Il-gran mastri fi żmien l-Ordni, biex iħarsu din lil-pjanti fuq il-Blata tal-Ġeneral, kienu mhux biss illixxaw kemm setgħu il-ġnub biex ħadd ma jkun jista’ jitla fuqha mill-baħar, imma kienu ukoll ħallew għassa madwarha.

Il-magħseb ta’ din il-pjanta huwa aħmar u fuqu jkollu fjuri żgħar ta’ lewn aħmar dagħmi. Minħabba dan il-kulur ta’ għerq is-sinjur, dan kien jintuża fil-mediċina tradizzjonali – tant li fis-seklu sittax fl-Ewropa kien magħruf bħala l-fungu ta’ Malta. Tant kellhom stima lejn din il-pjanta l-Kavallieri ta’ Malta li ta’ spiss kienu jibagħtu ftit minnha bħala rigal lill-mexxejja fl-Ewropa.

Kien maħsub li minħabba li l-pjanta hija ta’ kulur kannella ħamrani, u dan il-kulur kien jiskura meta din tinxef, li din kienet tajba biex tfejjaq problemi tad-demm. Barra minn hekk, minħabba l-forma fallika tagħha, kien ukoll maħsub li din setgħet tgħin ukoll fi problemi sesswali, tant li l-Kavallieri kienu ukoll jużaw il-mgħaseb niexfa biex jerġgħu jġibu lura s-saħħa wara xi battalja.

Kif għadna hemm numru minn dawn l-għajdut, qlajjiet u twemmin, l-aktar l-użu tal-pjanti indiġeni Maltin fil-mediċina tradizzjonali. Wieħed jista’ jaqra fuq uħud minn dawn fil-ktieb Siġar Maltin – tagħrif, tnissil, ħarsien, għidut li bħalissa qiegħed għand l-istampatur [7].






Planting on illegal deposits

January 26, 2018

Friday 26th January 2018

Planting on illegal deposits

 Alfred E. Baldacchino

The published regulations on the illegal deposit of material on land and illegal reclamation of land, being proposed by the Prime Minister and the Minister for Sustainable Development, the Environment and Climate Change, can be a very good exercise contributing to the conservation of biodiversity. Yes they can. But will they?

A closer look at the English and Maltese versions, reveals the need of dotting a number of i’s and crossing a number of t’s.

The definition of ‘alien’ and ‘invasive alien species’, is conspicuous by its absence. Such definitions are neither found in the local empowering Acts referred to in the regulations. These are defined in the latest EU Regulation 1143 of 2014 on the prevention and management of the introduction and spread of invasive alien species. Notwithstanding that the Minister for the Environment has not yet published (despite promising) these regulations as part of local legislation, EU regulations are enforceable in toto from date of publication by the EU, November 4, 2014.

Article 8 (ii) of the proposed regulations deals with the expropriation of land. If the owner does not comply with the provisions, his land can be expropriated “to protect the land from further illegal deposit of material”. So far so good, but if the land is expropriated it should be clear that it would be afforested according to these regulations, something which is not expressed.

Schedule 1 outlines requirements and terms of references for the method statement for afforestation. Schedule 1 presumably has been drafted by the Ministry for the Environment, with the input from the Environment and Resource Authority, unless this is negated.

Article 1.1 (a) of the schedule explains that “the trees and shrubs used for the rehabilitation shall be indigenous species which are native to the area/site concerned and compatible and appropriate to the adjacent habitats”. But there is no indication from where the trees are to be obtained. Why?

The Convention of Biological Diversity (article 8) also adopted by an EU Decision, states that “members states to this Convention (Malta is a Member State) should… prevent the introduction, control and eliminate, those alien species which are a threat to biodiversity”.

The Convention for the Conservation of Wildlife and its Natural Habitat, the Bern Convention (Malta is a Member State) in one of its recommendations (14/1984) urges its Members States to take the necessary steps to control the introduction of alien species because of their negative social, ecological and economic impacts, something which cannot be easily known before it is too late.

Furthermore the Bern Convention resolution (57/1997) urges Members States not to let the intentional introduction of alien invasive species in their country. It emphasises that if indigenous species are imported, these specimens are regarded as invasive alien species.

Another Bern Convention Resolution (58/1997), regards the indigenous extinct, rare or indigenous species whose numbers needs to be strengthened. This resolution urges members states to regulate these activates even where the planting of trees is involved. It urges member states to draft regulations to control introduced species which are indigenous to the country, intended to be used for such aims. What a better place to include such obligation than in these regulations.

All these obligations are completely missing from the proposed regulations. Article 1.1 (a) in the Schedule should oblige that “All the trees and shrubs used for afforestation should be propagated from local stock so as not to pollute the gene pool of local species.”

The lack of understanding of scientific and technical terms in the Maltese version does not do any honour to the drafter.

Schedule article 1.1 (b) obliges that the choice of species are to be guided by policy documents and guidelines re non-native plants invaders, “together with the list laid down in the appendix to this schedule.” The documents which were published for public consultation do not have such an Appendix attached. Whether this is a lapsus or not, it cannot be negated that the public couldn’t comment on it.

Was it a lapsus to omit the definition of “alien invasive species” or was it a measure of convenience? Landscapers would not like it for sure!

The above-mentioned article obliges that: “If any alien invasive species are already growing on site, these must be uprooted and destroyed as part of the rehabilitation procedures.” This is a good measure, but the destruction of such alien invasive species should be destroyed according to and under the supervisor of ERA, so that these would not be dumped somewhere helping in the further dispersal of the invasive species itself.

Therefore a sub-article to this article 1.1 (b) is to be inserted accordingly: “The method of destruction of invasive alien species should be approved by ERA so that these are destroyed in a safe way and do not contribute in any way to help the dispersal of the invasive species.” That is, if it is desired to control invasive species as nationally and internationally obliged.

The lack of understanding of scientific and technical terms in the Maltese version does not do any honour to the drafter. These are mostly in the Schedule 1 drafted by the Ministry for the Environment and ERA, unless it was some ‘landscaper’! It is indeed unbelievable that the drafter does not make any difference between indigenous and endemic. It also hurts to see that the national biodiversity protectors refer to “weeds” as “ħaxix ħazin”. Weeds are part of biodiversity, forming part of an ecological habitat, which the government has to take in consideration in national obligations regarding biodiversity loss by 2020.

It is such a howler that makes me very sceptic about these regulations with regards to the implementation, enforcement and biodiversity conservation. Furthermore these badly need Maltese proof reading by a qualified person, not only to correct orthographic and grammatical mistakes, but also to correct the translation of technical words.

Can one perhaps regard all these as lapsus by the drafters? ERA should know better, I believe. Yes these regulations can be beneficial, only if ERA professionally intervenes. But will they?


related readings:




Il-bikja tal-Buskett

December 21, 2017

‘Il-bikja tal-Buskett’

Il-Ħamis, 21 ta’ Diċembru 2017

Alfred E. Baldacchino

Irċevejt minn għand ħabiba tiegħi (li niżżijha ħajr u nixtieqilha Milied hieni u sena mimlija paċi, risq u barka) vidjo qasir dwar l-imħabba tal-ambjent li jġib l-isem ta’ Il-bikja tal-Buskett.

Dan il-vidjo juri mhux biss l-imħabba tal-ambjent naturali, imma juri wkoll ir-responsabiltà li aħna għandna biex inħarsu dan il-wirt uniku. Wirt li għaddewlna missierijietna biex aħna nerġgħu ngħadduh lura lil min silifulna.

Dan il-vidjo ġie mtella’ u preżentat  mill-istudenti tal-Istitut tal-Arti u d-Disinn tal-MCAST, b’kollaborazzjoni mad-Dipartiment tal-Kurrikulu tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

Il-bikja tal-Buskett huwa addattament tal-poeżija tal-poeta Professur Oliver Friggieri.

Xtaqt li nwassal din il-vidjo mitqlu deheb lill-qarrejja kollha ta’ dan il-blog u lil dawk kollha li dawn il-qarrejja jogħġobhom jaqsmu magħhom dan il-messaqq qawwi.

U ħassejt li għandi ngħaddi dan il-vidjo wkoll lill-Ministru tal-Ambjent José Herrera, lill-Ministeru tiegħu, kif ukoll lill-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi – l-ERA, li tinstab fil-portfolio ta’ dan il-Ministru.

Nieħu din l-opportunità biex nawgura lill-Ministru José Herrera, lill-Ministeru tiegħu u lill-ERA, Milied hieni, u s-sena 2018 mimlija hena, barka, u bidu ta’ ħidma sfieqa lejn t-tisħiħ ta’ kuxjenza pubblika favur il-ħarfsien u l-apprezzament tal-ambjent biex flimkien nilħqu l-għan tar-responsabbiltà li lkoll ghandna lejn il-ġenerazzjoni tal-lum u ta’ dawk futuri.

ara l-vidjo l-bikja tal-Buskett  





Happy Christmas & a Happy New year 2018

December 14, 2017

Nixtiequ l-Milied hieni u s-sena l-ġdida 2018 mimlija risq u barka lil dawk kollha li taw l-għajnuna tagħhom, b’xi mod jew ieħor, għall-ħarsien u l-apprezzament aħjar għall-ambjent naturali tagħna lkoll, kif ukoll li dawk li għadhom xettiċi dwar il-ħtieġa ta’ aktar responsabbiltà għal-ħarsien tal-ekosistema li aħna lkoll niddependu minnha.

J’Alla s-sena l-ġdida 2018 issibna naħdmu aktar flimkien id f’id għal dan il-għan biex inserħu moħħna li l-ispeċi tagħna l-bnedmin tkun tista’ tkompli toktor fuq din l-unika u mirakolużi pjaneta tagħna lkoll.


We would like to wish a very happy Christmas and a blessed and peaceful to new year 2018 to all those who gave their support, and helped in their own way for the protection and better appreciation of our natural environment, and also for those who are still a bit skeptic about such responsibility and the need for more responsibility to protect and conserve the ecosystem on which we all depend.

May the new year 2018  see everybody working more hand in hand towards efforts which will ensure the survival of our own species on this unique and wonderful planet Earth.

Fjuri indiġeni Maltin 9 – In-narċis

December 11, 2017


Alfred E. Baldacchino

It-Tnejn, 11 ta’ Diċembru, 2017

In-narċis jagħmel parti mill-familja Amaryllidaceae, familja li tiġbor fiha speċi ta’ pjanti li ma jagħmlux injam, li jikbru minn sena għal sena fil-biċċa l-kbira tagħhom minn basla. In-narċis huwa speċi indiġena għall-Mediterran, għalkemm ġiet meħuda f’numru ta’ pajjiżi oħra fejn bdiet tikber fis-selvaġġ waħeda.

In-narċis huwa indiġenu wkoll għall-gżejjer Maltin u huwa komuni. Wieħed jista’ jiltaqa’ miegħu f’għelieqi, fil-widien, fi rqajja mhux maħduma bil-blat.

Il-fjura tan-narċis għandha sitt petali bojod, ovali wiesgħa, u f’nofsha għandha tazza qisa’ kuruna safra li tkun wiesgħa darbtejn aktar milli tkun għolja. Il-fjura tkun bejn 20 sa 40 mm diametru. Din tikber fuq magħseb li jista’ jogħla minn 30 sa 45 ċm. Fuq dan il-magħseb jista’ jkun hemm sa madwar tmien fjuriet, kollha jserħu fuq għonq żgħir, f’forma ta’ umbrella ħerġin minn fomm wieħed, jħarsu ‘l barra u kemmxejn imdendlin l-isfel. Huma għandhom riħa ħelwa tfuħ ħafna.

Ġot-tazza f’nofs kull fjura jkollha sitt għenuq qosra, ta’ żewġ daqsijiet, li fuqhom iġorru l-boroż bl-għabra tad-dakkra. In-narċis jidher għall-ħabta ta’ Ottubru sa Frar. Il-fjura għanda ħajja qasira ħafna.

Il-weraq joħroġ mill-basla. Dan huwa rqiq u ċatt qisu żigarella wiesgħa minn 3 sa 15-il mm,  u li jista’ jkun twil sa 40 ċm. Il-lewn ta’ dan il-weraq huwa jew aħdar jew aħdar jgħati fil-blu.

il-partijiet tal-pjanta tan-narċis

Meta l-fjura tiddakkar, jiġifieri l-għabra tad-dakra minn fuq l-għenuq żgħar bil-għajnuna tal-insetti, bħal ngħidu aħna, in-naħal, tasal fl-ovarju fejn ikun hemm l-għenieqed tal-bajd, tifforma l-frotta. Ġo din il-frotta jkun hemm iż-żerriegħa. Din il-frotta issir qisha bajda żgħira żengulija li meta tinxef tinqasam u titfa’ ż-żerriegħa sewda ta’ ġo fiha ‘l barra.

kif iż-żerriegħa tittajjar mill-frotta tan-narċis

Wara li jinxfu l-fjura u l-weraq, u ż-żerriegħa tkun waqgħet fil-madwar, il-basla taħt l-art torqod, u l-għeruq tagħha jiġbduha aktar l-isfel fil-ħamrija. Il-basla tkun kemmxejn ovali, ġejja għall-ponta u miksija b’kisja kannella. Ġo fiha din taħżen kemm karboidrati kif ukoll ilma. Il-basla terġa tqum is-sena ta’ wara. Dan jgħin lin-narċis kontra r-ragħa tal-annimali, kif ukoll iħarisha minn nixfa u s-sħana tax-xhur tas-sajf.

Meta terġa tasal il-ħarifa, il-weraq u l-magħseb jitfaċċaw fuq wiċċ l-art wara li joħorġu mill-basla.


In-narċis kienet waħda mill-ewwel fjuri selvaġġi li kienet tiġi mkabbra għall-bejgħ, kemm bħala fjura kif ukoll bħala pjanti li minna kien jittieħed likwidu li jkollu l-karatteristiċi tal-fwieħa tal-pjanta (essential oils). Dan l-aktar li kien issir fi Franza fejn kien jintuża għall-fwieħa, għas-sapun, għall-kosmetiċi, u anki biex jagħti togħma lill-ikel u x-xorb, kif ukoll biex iżid ir-riħa tal-inċens u prodotti oħra tat-tindif tad-dar.

Anki hawn Malta in-narċis kien jinqata’ bi kwantitajiet kbar, u tfal kienu ta’ spiss ikunu fit-triqat ibiegħu bukketti tan-narċis. Dan ma tantx kien jgħin lin-narċis għaliex kif nafu kull fjura maqtugħa mis-selvaġġ ma tkunx tħalliet iżżerrgħa u hekk kien jintilfu ħafna żerriegħa tan-narċis. In-narċis kompla jikber mingħajr ma jiżdied billi l-basla tiegħu tfaqqas u minn dawn jitilgħu pjanti ġodda. Imma minħabba li ma kienx ikun hemm tidkir minn fjura għall-oħra bil-għajnuna tal-għabra tad-dakra, ma kienx ikun hemm ġenerazzjonijiet ġodda aktar addattati għall-bidliet fl-ambjent. Tant li jekk wieħed iżur dawk il-postijiet fejn kienu jinqatgħu ħafna fjuri tan-narċis għall-bejgħ, wieħed jista’ jara li n-narċis ta’ dawk l-inħawi huwa ferm iżgħar fid-daqs u ma jfuħx daqs dawk il-fjuri tan-narċis minn fejn dawn ma kienux jinqatgħu.

Narcissus (1590s) by Caravaggio (Galleria Nazionale d’Arte Antica, Rome)

Jingħad li l-isem tan-narċis huwa mnissel minn kelma Griega li tfisser  traqqad lis-sensi – narkotika. Jingħad ukoll li l-isem ġej mill-twemmin li din ħadet l-isem ta’ dak iż-żagħżugħ Narcissus li kien kaċċatur magħruf għas-sbuħija tiegħu. Tant kien kburi bih innifsu li kien iwarrab lil dawk kollha li kienu jħobbuh. Meta ra x-xbiha tiegħu fl-ilma ta’ għadira, tant ħabb lil din ix-xbiha u baqa’ jħares lejha li fl-aħħar miet għax tilef kull rieda li jgħix. Anki llum meta xi ħadd ikun iffisat fih innifsu u kif iħossu kburi u kif jidher u jarawħ in-nies, ngħidulu li dan huwa narċissiżmu.

M’hemm l-ebda dubju li n-narċis hija fjura sabiħa li ssaħħar. Imma mhux kulħadd iħares lejn in-narċis l-istess. Hemm dik il-mentalità tal-punent li jħarsu lejn in-narċis bħala fjura simbolu tal-vanità. Filwaqt li l-kultura tal-lvant aktar tħares lejn in-narċis bħala simbolu ta’ ġid u risq. Hemm dawk ukoll fil-lvant, li jaraw in-narċis bħala simbolu ta’ għajnjen sbieħ.

Imma l-għidut u t-twemmin, nieqes minn kull raġuni xjentifika, jwassal ukoll biex uħud iqisuha bħala fjura li ma ġġibilhomx risq u ma jkunux iriduha fid-djar tagħhom, minħabba li l-blanzun tan-narċis ikun imdendel kemmxejn ‘l isfel. Tant li fi żmien il-Griegi tal-qedem, din kienet titqies li għandha rabta mal-mewt, u għalhekk kienet titpoġġa fuq l-oqbra għax kien maħsub li din twassal għall-mewt.

Minkejja dan kollu n-narċis dehret ħafna f’kulturi differenti kemm fil-letteratura u fl-art ta’ ħafna artisti kbar matul is-sekli.

Jibqa’ l-fatt li n-narċis hija pjanta Maltija, li meta jasal iż-żmien tagħha tikber, tiksi u twarrad l-ambjent naturali Malti. Hija tgħin biex tkompli turi s-seher ta’ dawn il-gżejjer, minkejja li dan mhux apprezzat minn ħafna. U b’din il-ġirja mgħaġġla konsumista tal-lum, ħafna minna qed jiġi maqlugħ, mirdum u meqrud.

In-narċis għadu mhux mogħti ħarsien f’pajjiżna. Dan minkejja li din tista’ mhux biss issebbaħ l-ambjent naturali tagħna, imma anki l-ambjent urban, fejn tista’ wkoll tikber u ssaħħar lil dawk kollha li jafu japprezzaw u li jafu jifhmu l-mirakli tal-ħlejjaq l-oħra slavaġġ, bħal f’dan il-każ fejn il-flora, li kull sena mingħajr ħadd ma jħallashom jew jieħu ħsiebhom, iżejnu pajjiżna.


In-narċis – Narcissus tazetta – French daffodil


Ara wkoll:

Fjuri indiġeni Maltin 8 – Il-kaħwiela

Fjuri indiġeni Maltin 7 – Is-sempreviva ta’ Għawdex

Fjuri indiġeni Maltin 6 – Għajn is-serduq

Fjuri indiġeni Maltin 5 – It-tengħud tax-xagħri

Fjuri indiġeni Maltin 4 – It-tengħud tas-siġra

Fjuri indiġeni Maltin 3 – Il-kappara

Fjuri indiġeni Maltin 2-Il-kromb il-baħar

Fjuri indiġeni Maltin 1 – Il-ħannewija